ବାକ୍ୟର ବାଚ୍ୟ — ବିସ୍ତୃତ ନୋଟ୍ସ୍
ସ୍ରୋତ: ସାରସ୍ୱତ ବ୍ୟାବହାରିକ ଓଡ଼ିଆ ବ୍ୟାକରଣ — ବାକ୍ୟର ବାଚ୍ୟ ଅଧ୍ୟାୟ।
ଗୋଟିଏ ବକ୍ତବ୍ୟକୁ ଜଣେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶ କରିପାରେ। ପ୍ରକାଶଭଙ୍ଗୀ ଅନୁସାରେ ଗୋଟିଏ ବାକ୍ୟରୁ ଆଉ ଗୋଟିଏ ବାକ୍ୟ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ। ଏହି ପ୍ରକାଶଭଙ୍ଗୀକୁ ବାଚ୍ୟ କହନ୍ତି। କେତେବେଳେ କର୍ତ୍ତାର, କେତେବେଳେ କର୍ମର ଓ କେତେବେଳେ କ୍ରିୟାର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ରହେ।
ବାଚ୍ୟର ପ୍ରକାର
| ବାଚ୍ୟ | ପ୍ରାଧାନ୍ୟ | କର୍ତ୍ତା | କର୍ମ | କ୍ରିୟା | ଉଦାହରଣ |
|---|---|---|---|---|---|
| କର୍ତ୍ତୃବାଚ୍ୟ | କର୍ତ୍ତା | ପ୍ରଥମା | (କର୍ମ ଥିଲେ) ଦ୍ୱିତୀୟା/ପ୍ରଥମା | କର୍ତ୍ତା ଅନୁସାରେ | ଶିଶୁ କ୍ଷୀର ପିଉଛି । |
| କର୍ମବାଚ୍ୟ | କର୍ମ | ତୃତୀୟା (ଦ୍ୱାରା) | ପ୍ରଥମା | କର୍ମ ଅନୁସାରେ | ଶିଶୁଦ୍ୱାରା କ୍ଷୀର ପିଆଯାଉଛି । |
| ଭାବବାଚ୍ୟ | କ୍ରିୟା (ଭାବ) | ଷଷ୍ଠୀ | — | ଭାବବାଚକ + ହେଉଛି/ହେଲା/ହେବ | ପିଲାମାନଙ୍କର ଧାଇଁବା ହେଉଛି । |
| କର୍ମକର୍ତ୍ତୃବାଚ୍ୟ | କର୍ମ କର୍ତ୍ତା ପରି | (କର୍ମ ହିଁ କର୍ତ୍ତା ରୂପେ) | — | କର୍ମ ଅନୁସାରେ | ଘଣ୍ଟା ବାଜୁଛି । ଭାତ ଫୁଟୁଛି । ଗୁଡ଼ି ଉଡ଼ୁଛି । |
୧. କର୍ତ୍ତୃବାଚ୍ୟ
- ଯେଉଁ ବାକ୍ୟରେ କର୍ତ୍ତା ଅନୁସାରେ କ୍ରିୟାପଦ ବସିଥାଏ ବା କ୍ରିୟା କର୍ତ୍ତାର ଅନୁଗାମୀ ହୋଇଥାଏ, ତାହା କର୍ତ୍ତୃବାଚ୍ୟ। ଯଥା — ଶିଶୁ କ୍ଷୀର ପିଉଛି ।
- ଏଥିରେ କର୍ତ୍ତା, କର୍ମ ଓ କ୍ରିୟା ସାଧାରଣତଃ ଥାଏ; ‘କ୍ରିୟାପଦ’ ସକର୍ମକ, ଅକର୍ମକ ବା ଦ୍ୱିକର୍ମକ ହୋଇପାରେ।
- କର୍ମହୀନ (ଅକର୍ମକ) କର୍ତ୍ତୃବାଚ୍ୟ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହୃତ — ଯଥା: ବୁଢ଼ୀ ଜଳ ଧାଉଁଛି; ଲୋକଟି ପଡ଼ିଗଲା; ଗଛରେ ଫୁଲ ଫୁଟିଛି ।
- ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାରେ କର୍ତ୍ତୃବାଚ୍ୟର ବ୍ୟବହାର ଅଧିକ।
୨. କର୍ମବାଚ୍ୟ
- ଯେଉଁ ବାକ୍ୟରେ କର୍ମର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଥାଏ ଓ କ୍ରିୟା କର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ହୋଇଥାଏ, ତାହା କର୍ମବାଚ୍ୟ। ଯଥା — ଶିଶୁଦ୍ୱାରା କ୍ଷୀର ପିଆଯାଉଛି ।
- କର୍ତ୍ତାରେ ତୃତୀୟା (ଦ୍ୱାରା), କର୍ମରେ ପ୍ରଥମା ବିଭକ୍ତି ହୁଏ।
- କେତେବେଳେ କର୍ତ୍ତାରେ ଦ୍ୱିତୀୟା ବିଭକ୍ତି ଓ କ୍ରିୟାରେ ‘ଯିବା/ଯାଇପାରିବା’ ଆଦି ମଧ୍ୟ ଆସେ — ଯଥା: ଦେବାନନ୍ଦ ଭଲ ପୁରାଣ ପଢ଼େ → ଦେବାନନ୍ଦଦ୍ୱାରା ଭଲ ପୁରାଣ ପଢ଼ା ହୁଏ ।
- କ୍ବଚିତ୍ କର୍ତ୍ତାରେ ଷଷ୍ଠୀ ବିଭକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ — ଯଥା: ତାଙ୍କର ସମୁଦ୍ର ଦେଖାହେଉଛି ।
୩. ଭାବବାଚ୍ୟ
- ଯେଉଁ ବାକ୍ୟରେ ‘କ୍ରିୟା’ କର୍ତ୍ତା ବା କର୍ମ ଅନୁସାରେ ନ ହୋଇ କ୍ରିୟା ନିଜେ ପ୍ରଧାନ ହୋଇ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ, ତାହା ଭାବବାଚ୍ୟ। କ୍ରିୟାର ଅର୍ଥକୁ ‘ଭାବ’ କହନ୍ତି।
- ଅକର୍ମକ କର୍ତ୍ତୃବାଚ୍ୟ ବାକ୍ୟ ଭାବବାଚ୍ୟରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ; କର୍ତ୍ତାରେ ଷଷ୍ଠୀ (କ୍ବଚିତ୍ ପ୍ରଥମା/ଚତୁର୍ଥୀ/ସ୍ୱୟଂପଦ) ବିଭକ୍ତି ହୁଏ।
- କର୍ତ୍ତୃବାଚ୍ୟ → ଭାବବାଚ୍ୟ: ଆପଣ କେବେ ଯାଉଛନ୍ତି? → ଆପଣଙ୍କର କେବେ ଯିବା ହେଉଛି । · ମୁଁ କେବେ ଡରେ ନାହିଁ → ମୋର କେବେ ଡରିବାର ନାହିଁ । · ତୁ ଖାଇଛୁ → ତୋର ଖିଆ ହୋଇଛି । · ପିଲାଏ ଖେଳୁଛନ୍ତି → ପିଲାଙ୍କର ଖେଳ ଚାଲିଛି ।
- ଭାବବାଚ୍ୟ ଉଦାହରଣ: ପିଲାମାନଙ୍କର ଧାଇଁବା ହେଉଛି । · ଆପଣଙ୍କର ବସିବା ହେଉ । · ମୋତେ ସଗରେ କହିବାକୁ ହେଲା । · ମୋତେ ଆଜି ଯିବାକୁ ହେବ । · ଶିଶୁଟିର ହସିବା ଲାଗିଛି ।
୪. କର୍ମକର୍ତ୍ତୃବାଚ୍ୟ
- କର୍ମପଦ କର୍ତ୍ତୃପଦ ପରି ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ, ଯେଉଁଠି କ୍ରିୟା ସକର୍ମକ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅକର୍ମକ ପରି ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ; କର୍ମ ଆପେଆପେ ଘଟୁଥିବା ପରି ମନେହୁଏ।
- ଯଥା — ଗୁଡ଼ି ଉଡ଼ୁଛି । ଘଣ୍ଟା ବାଜୁଛି । ଭାତ ଫୁଟୁଛି । ଏଠାରେ ଗୁଡ଼ି ଉଡ଼ାଇବା, ଘଣ୍ଟା ବଜାଇବା, ଭାତ ଫୁଟାଇବା ଆଦି କର୍ତ୍ତାର କାମ ପ୍ରକାଶିତ ନୁହେଁ।
- କର୍ମକର୍ତ୍ତୃବାଚ୍ୟ ବାକ୍ୟରେ କର୍ତ୍ତା ‘ସେ’ ପରି ଉହ୍ୟ ରହେ ଏବଂ କର୍ମ କର୍ତ୍ତୃପଦ ପରି ବସେ।
ବାଚ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତନ — ନିୟମ
| କର୍ତ୍ତୃବାଚ୍ୟ | କର୍ମବାଚ୍ୟ |
|---|---|
| ଗାୟତ୍ରୀ ଗୀତ ଗାଇଲା | ଗାୟତ୍ରୀଦ୍ୱାରା ଗୀତ ଗାଇଗଲା |
| ମାଆ ପୁଅକୁ ଜଳଖିଆ ଦେଲେ | ମାଆଙ୍କଦ୍ୱାରା ପୁଅକୁ ଜଳଖିଆ ଦିଆଗଲା |
| ବାପା ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରିବେ | ବାପାଙ୍କଦ୍ୱାରା ଜଗନ୍ନାଥ ଦର୍ଶନ ହେବ |
| ମୁଁ ଖୋସାମତି କରିପାରିବି ନାହିଁ | ମୋଦ୍ୱାରା ଖୋସାମତି କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ |
| ସେ ଏ କାମ କରିବେ | ତାଙ୍କଦ୍ୱାରା ଏ କାମ କରାଯିବ |
- କର୍ତ୍ତୃ → କର୍ମବାଚ୍ୟ: କର୍ତ୍ତାରେ ‘ଦ୍ୱାରା’ ଯୋଗ; କର୍ମ ପ୍ରଥମା; କ୍ରିୟା କର୍ମବାଚ୍ୟ ରୂପ (ଧାତୁ + ଆ + ଯା/ଗଲା/ଯିବ/ହେଉଛି)।
- କାଳ (ବର୍ତ୍ତମାନ/ଅତୀତ/ଭବିଷ୍ୟତ) ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ ନାହିଁ।
- ଅକର୍ମକ କର୍ତ୍ତୃବାଚ୍ୟ → ଭାବବାଚ୍ୟ: କର୍ତ୍ତା ଷଷ୍ଠୀ; କ୍ରିୟା ‘-ବା’ + ହେଉଛି/ହେଲା/ହେବ।
⚡ ପରୀକ୍ଷା ଟିପ୍ସ୍ / ଭ୍ରମ ଏଡ଼ାନ୍ତୁ
- ‘ଶିଶୁ କ୍ଷୀର ପିଉଛି’ → ‘ଶିଶୁଦ୍ୱାରା କ୍ଷୀର ପିଆଯାଉଛି’; କାଳ ବଦଳେ ନାହିଁ।
- ଗୋଟିଏ ବାକ୍ୟରେ ‘ଦ୍ୱାରା’ ଥିବା କର୍ତ୍ତା + ପ୍ରଥମା କର୍ମ = କର୍ମବାଚ୍ୟ।
- ଷଷ୍ଠୀ କର୍ତ୍ତା + ‘-ବା ହେଉଛି’ = ଭାବବାଚ୍ୟ।