ପ୍ରତିଶବ୍ଦ (ପର୍ଯ୍ୟାୟବାଚକ ଶବ୍ଦ) କ’ଣ?
ବେଳେବେଳେ ଏକାଧିକ ଶବ୍ଦ ଏକ ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ଏହିପରି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରତିଶବ୍ଦ ବା ପର୍ଯ୍ୟାୟବାଚକ ଶବ୍ଦ କୁହାଯାଏ। ଯଥା — ଅଗ୍ନି: ଅନଳ, ପାବକ, ବହ୍ନି।
ପରୀକ୍ଷାରେ କିପରି ପ୍ରଶ୍ନ ଆସେ
- ପ୍ରତିଶବ୍ଦ ବାଛ: ‘ଆକାଶ’ ର ପ୍ରତିଶବ୍ଦ କେଉଁଟି? — ଗଗନ
- ଓଲଟା ପ୍ରଶ୍ନ: ‘ସୁଧା’ କେଉଁ ଶବ୍ଦର ପ୍ରତିଶବ୍ଦ? — ଅମୃତ
- ବେମେଳ ଶବ୍ଦ: କେକୀ, ଶିଖୀ, କରୀ, କଳାପୀ — କରୀ (ହାତୀ), ବାକି ସବୁ ମୟୂର।
ମନେ ରଖିବାର ସୂତ୍ର
- -ଧର / -ଧି / -ନିଧି: ଯାହା ଧରେ — ଭୂଧର, ମହୀଧର (ପର୍ବତ); ଜଳଧର, ବାରିଧର (ମେଘ); ଜଳଧି, ବାରିଧି, ଜଳନିଧି (ସମୁଦ୍ର)।
- -ଜ (ଜାତ): ପଙ୍କଜ, ସରୋଜ, ଅମ୍ବୁଜ, ବାରିଜ — ପାଣି/କାଦୁଅରେ ଜନ୍ମ = ପଦ୍ମ।
- -ଦ (ଦିଏ): ବାରିଦ, ନୀରଦ, ପୟୋଦ, ଅମ୍ବୁଦ — ପାଣି ଦିଏ = ମେଘ।
- -କର / -ଅଂଶୁ: ଦିବାକର, ଦିନକର, ସହସ୍ରାଂଶୁ (ସୂର୍ଯ୍ୟ); ନିଶାକର, ସୁଧାକର, ଶୀତାଂଶୁ, ହିମାଂଶୁ (ଚନ୍ଦ୍ର)।
- -ପତି / -ପାଳ: ନୃପତି, ମହୀପତି, ଭୂପାଳ (ରାଜା); ସୁରପତି, ଶଚୀପତି (ଇନ୍ଦ୍ର)।
- ଫାନ୍ଦ: ‘ପଶୁପତି’ = ଶିବ ଓ ସିଂହ ଦୁହେଁ; ‘ନାଗ’ = ହାତୀ ଓ ସାପ; ‘ସାରଙ୍ଗ’ ର ଅନେକ ଅର୍ଥ; ‘ଶ୍ରୀ’ = ଧନ/ଲକ୍ଷ୍ମୀ; ‘ଦ୍ୱିଜ’ = ପକ୍ଷୀ (ଦୁଇଥର ଜନ୍ମ)। ବିକଳ୍ପ ଦେଖି ସାବଧାନରେ ଉତ୍ତର ଦିଅ।
- ପରଭୃତ୍ ବନାମ ପରଭୃତ: ‘ପରଭୃତ୍’ (୍ ସହ) = କାକ — ଯିଏ ଅନ୍ୟର ଛୁଆ ପାଳେ; ‘ପରଭୃତ’ = କୋଇଲି — ଯିଏ ଅନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପାଳିତ।
ପ୍ରତିଶବ୍ଦ ତାଲିକା (70ଟି ଶବ୍ଦ)
| ଶବ୍ଦ | ପ୍ରତିଶବ୍ଦ |
|---|---|
| ଅଗ୍ନି | ଅନଳ, ବହ୍ନି, ପାବକ, ହୁତାଶନ, ବୈଶ୍ୱାନର, ଚିତ୍ରଭାନୁ |
| ଅମୃତ | ପୀୟୂଷ, ଅମିୟ, ସୁଧା |
| ଅରଣ୍ୟ | ବିପିନ, କାନନ, ଅଟବୀ, ଗହନ, ବନ |
| ଅସୁର | ଦୈତ୍ୟ, ଦାନବ, ଦନୁଜ, ରାକ୍ଷସ, ରକ୍ଷ |
| ଆକାଶ | ଅମ୍ବର, ଅନ୍ତରୀକ୍ଷ, ଗଗନ, ନଭ |
| ଆଖି | ନେତ୍ର, ନୟନ, ଲୋଚନ, ଚକ୍ଷୁ, ଅକ୍ଷି |
| ଇନ୍ଦ୍ର | ସୁରପତି, ଶଚୀପତି, ମଘବା, ବାସବ, ଦେବରାଜ, ପୁରନ୍ଦର, ସୁନାସୀର, ସହସ୍ରାକ୍ଷ |
| ଇଚ୍ଛା | ଅଭିଳାଷ, ଆକାଙ୍କ୍ଷା, ବାଞ୍ଛା, ସ୍ପୃହା, ବାସନା, ମନୋରଥ |
| ଈଶ୍ୱର | ପରମାତ୍ମା, ପ୍ରଭୁ, ଈଶ, ପରମେଶ୍ୱର |
| କଢ଼ | କଳି, କଳିକା, କୋରକ, ମୁକୁଳ |
| କନ୍ଦର୍ପ | ମଦନ, ମନ୍ମଥ, ମାର, ମନସିଜ, କାମ, ଅନଙ୍ଗ, ସ୍ମର |
| କନ୍ୟା | ଆତ୍ମଜା, ତନୟା, ସୁତା, ଦୁହିତା |
| କାକ | ବାୟସ, ଏକାକ୍ଷ, ବଳିଭୁକ୍, ପରଭୃତ୍ |
| କାନ | କର୍ଣ୍ଣ, ଶ୍ରବଣ, ଶ୍ରୁତି |
| କିରଣ | କର, ଅଂଶୁ, ମୟୂଖ, ରଶ୍ମି, ପ୍ରଭା |
| କୋଇଲି | କୋକିଳ, ପରଭୃତ, ପିକ, ବନପ୍ରିୟ, କଳକଣ୍ଠ |
| ଖଳ | କୁଟିଳ, ଦୁଷ୍ଟ, ଦୁର୍ଜନ, କୁଜନ |
| ଗଙ୍ଗା | ଜାହ୍ନବୀ, ଭାଗୀରଥୀ, ସୁରଧୁନୀ, ବିଷ୍ଣୁପଦୀ, ତ୍ରିପଥଗା |
| ଗଣେଶ | ଗଣପତି, ଗଜାନନ, ବିନାୟକ, ବିଘ୍ନେଶ୍ୱର, ଏକଦନ୍ତ |
| ଗାଈ | ଧେନୁ, ଗାଭୀ, ଗୋମାତା |
| ଗୃହ | ଘର, ସଦନ, ଭବନ, ନିକେତନ, ଆଗାର, ଆଳୟ, ସଦ୍ମ, ନିଳୟ |
| ଘୋଡ଼ା | ଅଶ୍ୱ, ବାଜି, ଘୋଟକ, ତୁରଗ, ତୁରଙ୍ଗ, ତୁରଙ୍ଗମ, ହୟ |
| ଚନ୍ଦ୍ର | ଇନ୍ଦୁ, ସୁଧାଂଶୁ, ଚନ୍ଦ୍ରମା, ଶଶଧର, ସୁଧାକର, ନିଶାକର, ମୃଗାଙ୍କ, ଶଶାଙ୍କ, କଳାକର, ଶୀତାଂଶୁ, ହିମାଂଶୁ, ସିତାଂଶୁ, ବିଧୁ, ଜହ୍ନ, କଳାନିଧି, ଓଷଧୀଶ |
| ଚାକର | ଭୃତ୍ୟ, ଅନୁଚର, କିଙ୍କର, ସେବକ, ଦାସ |
| ଜଳ | ସଲିଳ, ଜୀବନ, ତୋୟ, ଉଦକ, ନୀର, ବାରି, ଅମ୍ବୁ, ପୟଃ |
| ଝରଣା | ଝର, ନିର୍ଝର, ନିର୍ଝରିଣୀ, ପ୍ରସ୍ରବଣ |
| ତରଙ୍ଗ | ଊର୍ମି, କଲ୍ଲୋଳ, ଲହରୀ, ଢେଉ |
| ଦିଗ | ଦିଶ, କକୁଭ, ଆଶା |
| ଦିଗ୍ବଳୟ | ଦିଗନ୍ତ, ଦିଗଚକ୍ର, ଚକ୍ରବାଳ |
| ଦିନ | ଦିବା, ଦିବସ, ବାସର, ଘସ୍ର |
| ଦେବତା | ଦେବ, ଅମର, ତ୍ରିଦଶ, ସୁର, ବିବୁଧ, ଆଦିତେୟ, ଦିବିଷଦ |
| ଦୁର୍ଗା | ଉମା, ଗୌରୀ, ଶିବା, ଭବାନୀ, କାତ୍ୟାୟନୀ, ଅମ୍ବିକା |
| ଧନ | ସମ୍ପଦ୍, ବିଭବ, ବିତ୍ତ, ଶ୍ରୀ, ବସୁ |
| ଧନୁ | ଚାପ, କାର୍ମୁକ, କୋଦଣ୍ଡ |
| ନଦୀ | ସ୍ରୋତସ୍ୱିନୀ, ତଟିନୀ, ନିମ୍ନଗା, ସରିତ୍, ସ୍ରୋତସ୍ୱତୀ, ତରଙ୍ଗିଣୀ, କଲ୍ଲୋଳିନୀ, ପୟସ୍ୱିନୀ |
| ପର୍ବତ | ଗିରି, ଅଦ୍ରି, ଅଚଳ, ଶୈଳ, ଶିଖରୀ, ଭୂଧର, ପାହାଡ଼, ନଗ, ମହୀଧର, କୁଧର |
| ପକ୍ଷୀ | ଖଗ, ଖେଚର, ବିହଗ, ବିହଙ୍ଗ, ବିହଙ୍ଗମ, ଦ୍ୱିଜ, ପତତ୍ରୀ, ଅଣ୍ଡଜ |
| ପଣ୍ଡିତ | ବୁଧ, ମନୀଷୀ, ବିଦ୍ୱାନ୍, ବିଶାରଦ, ସୁଧୀ |
| ପଥ | ପନ୍ଥା, ମାର୍ଗ, ସରଣୀ, ଅୟନ, ବର୍ତ୍ମ |
| ପବନ | ସମୀର, ସମୀରଣ, ଅନିଳ, ମରୁତ, ବାତ, ପ୍ରଭଞ୍ଜନ, ବାୟୁ, ମାରୁତ, ପବମାନ, ଗନ୍ଧବହ |
| ପଦ୍ମ | କମଳ, ପଙ୍କଜ, ଅମ୍ବୁଜ, ଉତ୍ପଳ, ତାମରସ, ନଳିନ, ନଳିନୀ, ସରୋଜ, ସରସିଜ, ବାରିଜ, ରାଜୀବ, ଅରବିନ୍ଦ, ପୁଣ୍ଡରୀକ, ପଙ୍କେରୁହ, ଅବ୍ଜ, ସାରସ, ବନଜ |
| ପିତା | ପିଅର, ଜନକ, ତାତ |
| ପୁତ୍ର | ସୁତ, କୁମର, ତନୟ, ଆତ୍ମଜ, ନନ୍ଦନ |
| ପୋଖରୀ | ପୁଷ୍କରିଣୀ, କାସାର, ସର, ସରସୀ, ସରୋବର, ତଡ଼ାଗ |
| ପୃଥିବୀ | ଧରା, ଧରିତ୍ରୀ, ଧରଣୀ, ବସୁମତୀ, ବସୁନ୍ଧରା, ବିଶ୍ୱମ୍ଭରା, ରସା, ମହୀ, ଅବନୀ, ମେଦିନୀ, ବସୁଧା |
| ଫୁଲ | ପୁଷ୍ପ, କୁସୁମ, ସୁମନ, ପ୍ରସୂନ |
| ବଜ୍ର | ଅଶନି, ଦମ୍ଭୋଳି, ପବି, କୁଳିଶ |
| ବିଜୁଳି | ବିଦ୍ୟୁତ୍, ଶମ୍ପା, ସୌଦାମିନୀ, ଚପଳା, ଚଞ୍ଚଳା, କ୍ଷଣପ୍ରଭା, ତଡ଼ିତ୍ |
| ବୃକ୍ଷ | ତରୁ, ଦ୍ରୁମ, ପାଦପ, ବିଟପୀ |
| ଭ୍ରମର | ଅଳି, ଭୃଙ୍ଗ, ମଧୁପ, ଷଟ୍ପଦ, ମିଳିନ୍ଦ |
| ମୟୂର | କେକୀ, ଶିଖୀ, କଳାପୀ, ବର୍ହୀ, ନୀଳକଣ୍ଠ, ଶିଖଣ୍ଡୀ |
| ମେଘ | ବାରିଦ, ଅଭ୍ର, ଘନ, ବଳାହକ, ବାରିବାହ, ନୀରଦ, ଜଳଧର, ପୟୋଦ, ଜୀମୂତ, ଅମ୍ବୁଦ, ବାରିଧର, ମୁଦିର |
| ମନୁଷ୍ୟ | ନର, ମାନବ, ମନୁଜ, ମଣିଷ |
| ରାଜା | ନୃପତି, ନରପତି, ଭୂପ, ନରେନ୍ଦ୍ର, ଭୂପାଳ, ମହୀପତି, ମହୀପାଳ |
| ରାତ୍ରି | ନିଶା, ନିଶି, ନିଶୀଥିନୀ, ରଜନୀ, ଯାମିନୀ, ଶର୍ବରୀ, ବିଭାବରୀ, ନକ୍ତ, କ୍ଷଣଦା, ତ୍ରିଯାମା |
| ଲତା | ବ୍ରତତୀ, ଲତିକା, ବଲ୍ଲୀ, ବଲ୍ଲରୀ |
| ଲକ୍ଷ୍ମୀ | ପଦ୍ମା, କମଳା, ପଦ୍ମାଳୟା, ଇନ୍ଦିରା, ଲୋକମାତା, ମା, ରମା |
| ଶିବ | ଶମ୍ଭୁ, ଈଶ, ଶୂଳୀ, ବାମଦେବ, ପଶୁପତି, ମହେଶ୍ୱର, ଈଶ୍ୱର, ଶଙ୍କର |
| ଶତ୍ରୁ | ଅରି, ଅରାତି, ରିପୁ, ବୈରୀ |
| ଶରୀର | ଦେହ, ଗାତ୍ର, ବପୁ, କଳେବର, କାୟ |
| ସାପ | ସର୍ପ, ଅହି, ଫଣୀ, ଭୋଗୀ, ଉରଗ, ଭୁଜଗ, ବିଷଧର, ଭୁଜଙ୍ଗ, ଭୁଜଙ୍ଗମ, ଚକ୍ଷୁଃଶ୍ରବା, କୁଣ୍ଡଳୀ |
| ସୂର୍ଯ୍ୟ | ରବି, ଦିବାକର, ଦିନକର, ଦିନମଣି, ଦିନପତି, ଦ୍ୟୁମଣି, ଆଦିତ୍ୟ, ଭାସ୍କର, ତପନ, ମିହିର, ଦିନବନ୍ଧୁ, ସବିତା, ସହସ୍ରାଂଶୁ, ଅଂଶୁମାଳୀ, ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ, ଭାନୁ, ବିବସ୍ୱାନ୍, ବିକର୍ତ୍ତନ |
| ସ୍ୱର୍ଗ | ଦ୍ୟୁଲୋକ, ତ୍ରିଦିବ, ତ୍ରିଦଶାଳୟ, ସୁରଲୋକ |
| ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ | ସୁବର୍ଣ୍ଣ, କନକ, କାଞ୍ଚନ, ହେମ, ହାଟକ |
| ସିଂହ | କେଶରୀ, ପଶୁପତି, ପଶୁରାଜ, ହରି, ହର୍ଯ୍ୟକ୍ଷ, ପଞ୍ଚାସ୍ୟ, ମୃଗରାଜ |
| ସମୁଦ୍ର | ଦରିଆ, ସିନ୍ଧୁ, ସାଗର, ପାରାବାର, ରତ୍ନାକର, ଅମ୍ବୁଧି, ବାରିଧି, ଜଳଧି, ଜଳନିଧି, ଉଦଧି, ବାରାନିଧି, ପୟୋଧି, ପୟୋନିଧି, ଅର୍ଣ୍ଣବ, ଅବ୍ଧି, ଅକୂପାର |
| ସନ୍ଧ୍ୟା | ସାୟ, ସାୟଂକାଳ, ନିଶାମୁଖ, ପ୍ରଦୋଷ |
| ସଂସାର | ଜଗତ୍, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ, ବିଶ୍ୱ, ଭୁବନ |
| ସକାଳ | ପ୍ରଭାତ, ଊଷା, ପ୍ରତ୍ୟୁଷ, ପ୍ରାତଃ |
| ହାତୀ | ହସ୍ତୀ, ଗଜ, କୁଞ୍ଜର, ନାଗ, କରୀ, ଦ୍ୱିରଦ, ଦ୍ୱିପ, ମାତଙ୍ଗ, ବାରଣ, ଦନ୍ତୀ, ମାତଗ, ମାତଙ୍ଗମ, ସାରଙ୍ଗ, ଅନେକପ |
ଅଭ୍ୟାସ
ବେମେଳ ଶବ୍ଦ ଚିହ୍ନାଅ: (କ) ଭୁଜଗ, ଭୁଜଙ୍ଗ, ମାତଙ୍ଗ, ଭୁଜଙ୍ଗମ (ଖ) ନିଶାକର, ସୁଧାକର, ଶ୍ରୀକର, କଳାକର (ଘ) ଭୂଧର, କୁଧର, ଶ୍ରୀଧର, ମହୀଧର (ଙ) କେକୀ, ଶିଖୀ, କରୀ, କଳାପୀ।
ଉତ୍ତର: ମାତଙ୍ଗ, ଶ୍ରୀକର, ଶ୍ରୀଧର, କରୀ