ସନ୍ଧି — ବିସ୍ତୃତ ନୋଟ୍ସ୍
ସ୍ରୋତ: ସାରସ୍ୱତ ବ୍ୟାବହାରିକ ଓଡ଼ିଆ ବ୍ୟାକରଣ — ସନ୍ଧି ଅଧ୍ୟାୟ।
- ପୂର୍ବପଦର ଶେଷ ବର୍ଣ୍ଣ ସହ ପରପଦର ଆଦ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣର ମିଳନକୁ ସନ୍ଧି କହନ୍ତି। ‘ସନ୍ଧି’ ଅର୍ଥ ମିଳନ।
- ସନ୍ଧିରେ ଗୋଟିଏ ବା ଉଭୟ ବର୍ଣ୍ଣର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟେ — ବାକ୍ + ଈଶ୍ୱରୀ = ବାଗୀଶ୍ୱରୀ; ତଥା + ଏବ = ତଥୈବ।
- ଏକପଦ ହେଉଥିବା ପଦକୁ ସନ୍ଧିପଦ କହନ୍ତି। ସନ୍ଧିବଦ୍ଧ ପଦକୁ ଭାଙ୍ଗି ଦେଖାଇବା ସନ୍ଧିବିଚ୍ଛେଦ।
- ସନ୍ଧି ଭାଷାକୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ, ସମୃଦ୍ଧ ଓ ଶ୍ରୁତିମଧୁର କରେ। ଶ୍ରୁତିକଟୁ ହେଉଥିବା ସ୍ଥଳରେ ସନ୍ଧି ବର୍ଜନୀୟ।
- ଓଡ଼ିଆରେ ତତ୍ସମ ଶବ୍ଦର ସନ୍ଧି ସଂସ୍କୃତ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ହୁଏ।
- ସନ୍ଧି ତିନି ପ୍ରକାର: ସ୍ୱର ସନ୍ଧି, ବ୍ୟଞ୍ଜନ ସନ୍ଧି, ବିସର୍ଗ ସନ୍ଧି।
ସ୍ୱର ସନ୍ଧି
ପରସ୍ପର ସନ୍ନିହିତ ଦୁଇଟି ସ୍ୱରବର୍ଣ୍ଣର ମିଳନକୁ ସ୍ୱର ସନ୍ଧି କହନ୍ତି।
| ସୂତ୍ର | ଉଦାହରଣ |
|---|---|
| ଅ/ଆ + ଅ/ଆ = ଆ | ଏକ + ଅଧିକ = ଏକାଧିକ ବନ + ଅଞ୍ଚଳ = ବନାଞ୍ଚଳ ନର + ଅଧମ = ନରାଧମ ନବ + ଅନ୍ନ = ନବାନ୍ନ |
| ଇ/ଈ + ଇ/ଈ = ଈ | କବି + ଇନ୍ଦ୍ର = କବୀନ୍ଦ୍ର ଗିରି + ଇନ୍ଦ୍ର = ଗିରୀନ୍ଦ୍ର ଅତି + ଇତ = ଅତୀତ ପ୍ରତି + ଇତ = ପ୍ରତୀତ |
| ଉ/ଊ + ଉ/ଊ = ଊ | ସାଧୁ + ଉପଦେଶ = ସାଧୂପଦେଶ କଟୁ + ଉକ୍ତି = କଟୂକ୍ତି ଭାନୁ + ଉଦୟ = ଭାନୂଦୟ ବିଧୁ + ଉଦୟ = ବିଧୂଦୟ |
| ଅ/ଆ + ଇ/ଈ = ଏ | ଗଜ + ଇନ୍ଦ୍ର = ଗଜେନ୍ଦ୍ର ନୃପ + ଇନ୍ଦ୍ର = ନୃପେନ୍ଦ୍ର ନର + ଇନ୍ଦ୍ର = ନରେନ୍ଦ୍ର ରଣ + ଇନ୍ଦ୍ର = ରଣେନ୍ଦ୍ର |
| ଅ/ଆ + ଉ/ଊ = ଓ | ନବ + ଉଦୟ = ନବୋଦୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ + ଉଦୟ = ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ଜ୍ଞାନ + ଉଦୟ = ଜ୍ଞାନୋଦୟ ମାନବ + ଉଚିତ = ମାନବୋଚିତ |
| ଅ/ଆ + ଋ = ଅର୍ | ଦେବ + ଋଷି = ଦେବର୍ଷି ବ୍ରହ୍ମ + ଋଷି = ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ସପ୍ତ + ଋଷି = ସପ୍ତର୍ଷି ଉତ୍ତମ + ଋଣ = ଉତ୍ତମର୍ଣ୍ଣ |
| ଅ/ଆ + ଏ/ଐ = ଐ | ଏକ + ଏକ = ଏକୈକ ଜନ + ଏକ = ଜନୈକ ହିତ + ଏଷୀ = ହିତୈଷୀ ଦିବ୍ୟ + ଏକ = ଦିବ୍ୟୈକ |
| ଅ/ଆ + ଓ/ଔ = ଔ | ଜଳ + ଓକା = ଜଳୌକା ଦନ୍ତ + ଓଷ୍ଠ୍ୟ = ଦନ୍ତୌଷ୍ଠ୍ୟ ଜନ + ଓଘ = ଜନୌଘ ବନ + ଔଷଧି = ବନୌଷଧି |
| ଇ/ଈ + ଭିନ୍ନ ସ୍ୱର = ୟ୍ + ସ୍ୱର | ପ୍ରତି + ଅଙ୍ଗ = ପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗ ଅତି + ଅନ୍ତ = ଅତ୍ୟନ୍ତ ଇତି + ଆଦି = ଇତ୍ୟାଦି ପ୍ରତି + ଅକ୍ଷ = ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ |
| ଉ/ଊ + ଭିନ୍ନ ସ୍ୱର = ୱ୍ + ସ୍ୱର | ସୁ + ଅଳ୍ପ = ସ୍ୱଳ୍ପ ସୁ + ଅଚ୍ଛ = ସ୍ୱଚ୍ଛ ସୁ + ଆଗତ = ସ୍ୱାଗତ ବହୁ + ଆୟାସ = ବହ୍ୱାୟାସ |
| ଋ + ଭିନ୍ନ ସ୍ୱର = ର୍ + ସ୍ୱର | ପିତୃ + ଅନୁମତି = ପିତ୍ରନୁମତି ମାତୃ + ଅନୁମତି = ମାତ୍ରନୁମତି ଭ୍ରାତୃ + ଅନୁମତି = ଭ୍ରାତ୍ରନୁମତି ପିତୃ + ଆଦେଶ = ପିତ୍ରାଦେଶ |
ଏ, ଐ, ଓ, ଔ ପରେ ସ୍ୱର ଥିଲେ (ଅୟାଦି ସନ୍ଧି)
| ସୂତ୍ର | ଉଦାହରଣ |
|---|---|
| ଏ + ସ୍ୱର = ଅୟ୍ + ସ୍ୱର | ନେ + ଅନ = ନୟନ; ଶେ + ଅନ = ଶୟନ; ଚେ + ଅନ = ଚୟନ |
| ଐ + ସ୍ୱର = ଆୟ୍ + ସ୍ୱର | ଗୈ + ଅକ = ଗାୟକ; ନୈ + ଅକ = ନାୟକ |
| ଓ + ସ୍ୱର = ଅବ୍ + ସ୍ୱର | ପୋ + ଅନ = ପବନ; ଭୋ + ଅନ = ଭବନ; ଗୋ + ଏଷଣା = ଗବେଷଣା |
| ଔ + ସ୍ୱର = ଆବ୍ + ସ୍ୱର | ନୌ + ଇକ = ନାବିକ; ପୌ + ଅକ = ପାବକ |
ବ୍ୟଞ୍ଜନ ସନ୍ଧି
ବ୍ୟଞ୍ଜନବର୍ଣ୍ଣ ସହ ସ୍ୱରବର୍ଣ୍ଣ କିମ୍ବା ବ୍ୟଞ୍ଜନବର୍ଣ୍ଣର ମିଳନକୁ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ସନ୍ଧି କହନ୍ତି।
| ସୂତ୍ର | ଉଦାହରଣ |
|---|---|
| ତ୍/ଦ୍ + ସ୍ୱର ବା ଗ, ଘ, ଦ, ଧ, ବ, ଭ, ଯ, ର, ଲ, ହ ପୂର୍ବରେ ତ୍/ଦ୍ → ଦ୍; କ୍ → ଗ୍; ଟ୍ → ଡ୍ | ଦିକ୍ + ଅନ୍ତ = ଦିଗନ୍ତ ଦିକ୍ + ଅମ୍ବର = ଦିଗମ୍ବର ଷଟ୍ + ଅଙ୍ଗ = ଷଡଙ୍ଗ ଷଟ୍ + ଆନନ = ଷଡାନନ |
| ତ୍/ଦ୍ ପରେ ଚ/ଛ ଥିଲେ ତ୍/ଦ୍ → ଚ୍ | ଶରତ୍ + ଚନ୍ଦ୍ର = ଶରଚ୍ଚନ୍ଦ୍ର ସତ୍ + ଚରିତ୍ର = ସଚ୍ଚରିତ୍ର ଉତ୍ + ଚାରଣ = ଉଚ୍ଚାରଣ ଚଳତ୍ + ଚିତ୍ର = ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର |
| ତ୍/ଦ୍ ପରେ ଜ/ଝ ଥିଲେ ତ୍/ଦ୍ → ଜ୍ | ଉତ୍ + ଜ୍ୱଳ = ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ସତ୍ + ଜନ = ସଜ୍ଜନ ତତ୍ + ଜନ୍ୟ = ତଜ୍ଜନ୍ୟ ଯାବତ୍ + ଜୀବନ = ଯାବଜ୍ଜୀବନ |
| ତ୍/ଦ୍ ପରେ ଟ/ଠ ଥିଲେ → ଟ୍ | ତତ୍ + ଟୀକା = ତଟ୍ଟୀକା |
| ତ୍/ଦ୍ ପରେ ଡ/ଢ ଥିଲେ → ଡ୍ | ଉତ୍ + ଡୀନ = ଉଡ୍ଡୀନ ଉତ୍ + ଡୟନ = ଉଡ୍ଡୟନ |
| ତ୍/ଦ୍ ପରେ ଲ ଥିଲେ → ଲ୍ | ଉତ୍ + ଲାସ = ଉଲ୍ଲାସ ଉତ୍ + ଲେଖ = ଉଲ୍ଲେଖ ଉତ୍ + ଲଙ୍ଘନ = ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ ତତ୍ + ଲୀନ = ତଲ୍ଲୀନ |
| ତ୍/ଦ୍ ପରେ ଶ ଥିଲେ ତ୍/ଦ୍ → ଚ୍, ଶ → ଛ | ଉତ୍ + ଶ୍ୱାସ = ଉଚ୍ଛ୍ୱାସ ଜଗତ୍ + ଶରଣ୍ୟ = ଜଗଚ୍ଛରଣ୍ୟ ଚଳତ୍ + ଶକ୍ତି = ଚଳଚ୍ଛକ୍ତି ତତ୍ + ଶରୀର = ତଚ୍ଛରୀର |
| ତ୍/ଦ୍ ପରେ ହ ଥିଲେ ତ୍/ଦ୍ → ଦ୍, ହ → ଧ | ଉତ୍ + ହାର = ଉଦ୍ଧାର ଉତ୍ + ହତ = ଉଦ୍ଧତ ତତ୍ + ହିତ = ତଦ୍ଧିତ ମହତ୍ + ହାସ୍ୟ = ମହଦ୍ଧାସ୍ୟ |
| ବର୍ଗର ପ୍ରଥମ ବର୍ଣ୍ଣ ପରେ ନ/ମ ଥିଲେ ପ୍ରଥମ ବର୍ଣ୍ଣ → ପଞ୍ଚମ ବର୍ଣ୍ଣ | ଉତ୍ + ନତି = ଉନ୍ନତି ଜଗତ୍ + ନାଥ = ଜଗନ୍ନାଥ ସତ୍ + ନ୍ୟାସ = ସନ୍ନ୍ୟାସ ତତ୍ + ମୟ = ତନ୍ମୟ |
| ସ୍ୱରବର୍ଣ୍ଣ ପରେ ‘ଛ’ ଥିଲେ ‘ଛ’ ଦ୍ୱିତ୍ୱ → ଚ୍ଛ | ଅନୁ + ଛେଦ = ଅନୁଚ୍ଛେଦ ଅବ + ଛେଦ = ଅବଚ୍ଛେଦ ବି + ଛେଦ = ବିଚ୍ଛେଦ ପରି + ଛେଦ = ପରିଚ୍ଛେଦ |
| ସମ୍/ପରି ପରେ କୃ ଧାତୁ ଥିଲେ ‘ସ୍’ ଆଗମ | ସମ୍ + କରଣ = ସଂସ୍କରଣ ସମ୍ + କାର = ସଂସ୍କାର ସମ୍ + କୃତ = ସଂସ୍କୃତ ପରି + କାର = ପରିଷ୍କାର |
| ଷ୍ + ତ/ଥ → ଷ୍ଟ/ଷ୍ଠ | ଶିଷ୍ + ତ = ଶିଷ୍ଟ ତୁଷ୍ + ତ = ତୁଷ୍ଟ ପୁଷ୍ + ତ = ପୁଷ୍ଟ ପୁଷ୍ + ତି = ପୁଷ୍ଟି |
- ବର୍ଗର ପ୍ରଥମ ବର୍ଣ୍ଣ (କ୍, ଟ୍, ତ୍, ପ୍) ପରେ ସ୍ୱର ବା ଗ, ଘ, ଦ, ଧ, ବ, ଭ, ଯ, ର, ଲ, ହ ଥିଲେ ତାହା ସେହି ବର୍ଗର ତୃତୀୟ ବର୍ଣ୍ଣ (ଗ୍, ଡ୍, ଦ୍, ବ୍) ହୁଏ।
- ପରେ ଥିବା ବର୍ଣ୍ଣ ଅନୁସାରେ ‘ତ୍/ଦ୍’ ସେହି ବର୍ଣ୍ଣର ଭଳି ହୋଇଯାଏ — ଚ/ଛ → ଚ୍, ଜ/ଝ → ଜ୍, ଟ/ଠ → ଟ୍, ଡ/ଢ → ଡ୍, ଲ → ଲ୍।
- ‘ଦିବ୍ + ଲୋକ = ଦ୍ୟୁଲୋକ’ (ସ୍ୱର୍ଗ)।
ବିସର୍ଗ ସନ୍ଧି
ବିସର୍ଗ (ଃ) ସହ ସ୍ୱର ବା ବ୍ୟଞ୍ଜନର ମିଳନକୁ ବିସର୍ଗ ସନ୍ଧି କହନ୍ତି। ବିସର୍ଗ ଦୁଇ ପ୍ରକାର: ରକାର ଜାତ (ସ୍ୱଃ, ପୁନଃ, ଅନ୍ତଃ — ଅନ୍ତର୍/ପୁନର୍) ଓ ସକାର ଜାତ (ମନଃ, ତପଃ, ଯଶଃ — ମନସ୍/ତପସ୍)।
| ସୂତ୍ର | ଉଦାହରଣ |
|---|---|
| ର-ଜାତ ବିସର୍ଗ ପରେ ସ୍ୱର, ବର୍ଗର ୩/୪/୫ ବା ଯ, ର, ଲ, ବ, ହ ଥିଲେ ବିସର୍ଗ → ର୍ | ଦୁଃ + ଗତି = ଦୁର୍ଗତି; ନିଃ + ଜନ = ନିର୍ଜନ; ଅନ୍ତଃ + ଆତ୍ମା = ଅନ୍ତରାତ୍ମା |
| ର-ଜାତ ବିସର୍ଗ ପରେ ‘ର’ ଥିଲେ ବିସର୍ଗ ଲୋପ, ପୂର୍ବସ୍ୱର ଦୀର୍ଘ | ନିଃ + ରବ = ନୀରବ; ନିଃ + ରସ = ନୀରସ; ନିଃ + ରୋଗ = ନୀରୋଗ |
| ସ-ଜାତ ‘ଅଃ’ ପରେ ସ୍ୱର ବା ବର୍ଗର ୩/୪/୫ ବା ଯ, ର, ଲ, ବ, ହ ଥିଲେ ଅଃ → ଓ | ମନଃ + ହର = ମନୋହର; ଯଶଃ + ଧନ = ଯଶୋଧନ; ତପଃ + ବନ = ତପୋବନ |
| ଚ/ଛ ପୂର୍ବରେ ବିସର୍ଗ → ଶ୍ | ନିଃ + ଚୟ = ନିଶ୍ଚୟ; ଦୁଃ + ଚରିତ୍ର = ଦୁଶ୍ଚରିତ୍ର |
| ଟ/ଠ ପୂର୍ବରେ ବିସର୍ଗ → ଷ୍ | ନିଃ + ଠୁର = ନିଷ୍ଠୁର; ଧନୁଃ + ଟଙ୍କାର = ଧନୁଷ୍ଟଙ୍କାର |
| ତ/ଥ ପୂର୍ବରେ ବିସର୍ଗ → ସ୍ | ନିଃ + ତାର = ନିସ୍ତାର; ମନଃ + ତାପ = ମନସ୍ତାପ |
| କ/ପ ପୂର୍ବରେ ବିସର୍ଗ → ଷ୍ ବା ସ୍ | ଦୁଃ + କର୍ମ = ଦୁଷ୍କର୍ମ; ନମଃ + କାର = ନମସ୍କାର; ନିଃ + ଫଳ = ନିଷ୍ଫଳ |
ଅଭ୍ୟାସ ପାଇଁ ସନ୍ଧି ଉଦାହରଣ
| ସନ୍ଧିପଦ | ସନ୍ଧିବିଚ୍ଛେଦ |
|---|---|
| ଏକାଧିକ | ଏକ + ଅଧିକ |
| ତୃଣାଙ୍କୁର | ତୃଣ + ଅଙ୍କୁର |
| ଅନାଥାଶ୍ରମ | ଅନାଥ + ଆଶ୍ରମ |
| ବିଦ୍ୟାଧିପତି | ବିଦ୍ୟା + ଅଧିପତି |
| ଦୁର୍ଗାଷ୍ଟମୀ | ଦୁର୍ଗା + ଅଷ୍ଟମୀ |
| କବୀନ୍ଦ୍ର | କବି + ଇନ୍ଦ୍ର |
| ହରୀଶ | ହରି + ଈଶ |
| ଭବାନୀଶ | ଭବାନୀ + ଈଶ |
| ପୃଥ୍ୱୀଶ୍ୱର | ପୃଥ୍ୱୀ + ଈଶ୍ୱର |
| ସିନ୍ଧୂର୍ମି | ସିନ୍ଧୁ + ଊର୍ମି |
| ଗଜେନ୍ଦ୍ର | ଗଜ + ଇନ୍ଦ୍ର |
| ଶୁଭେଚ୍ଛା | ଶୁଭ + ଇଚ୍ଛା |
| ଭୁବନେଶ୍ୱରୀ | ଭୁବନ + ଈଶ୍ୱରୀ |
| କମଳେଶ୍ୱର | କମଳା + ଈଶ୍ୱର |
| କୁମାରୋତ୍ସବ | କୁମାର + ଉତ୍ସବ |
| ଦୁର୍ଗୋତ୍ସବ | ଦୁର୍ଗା + ଉତ୍ସବ |
| ଦିଗନ୍ତ | ଦିକ୍ + ଅନ୍ତ |
| ଜଗଦୀଶ୍ୱର | ଜଗତ୍ + ଈଶ୍ୱର |
| ବାଗ୍ଦେବୀ | ବାକ୍ + ଦେବୀ |
| ଜଗଦ୍ବନ୍ଧୁ | ଜଗତ୍ + ବନ୍ଧୁ |
| ଶରଚ୍ଚନ୍ଦ୍ର | ଶରତ୍ + ଚନ୍ଦ୍ର |
| ସଚ୍ଛାତ୍ର | ସତ୍ + ଛାତ୍ର |
| ତଜ୍ଝଙ୍କାର | ତତ୍ + ଝଙ୍କାର |
| ଉଡ୍ଡୟନ | ଉତ୍ + ଡୟନ |
| ବିଦ୍ୟୁଲ୍ଲତା | ବିଦ୍ୟୁତ୍ + ଲତା |
| ଉଚ୍ଛୃଙ୍ଖଳ | ଉତ୍ + ଶୃଙ୍ଖଳ |
| ଜଗନ୍ନାଥ | ଜଗତ୍ + ନାଥ |
| ଉନ୍ମତ୍ତ | ଉତ୍ + ମତ୍ତ |
| ଅନ୍ତରଙ୍ଗ | ଅନ୍ତଃ + ଅଙ୍ଗ |
| ପୁନର୍ଜନ୍ମ | ପୁନଃ + ଜନ୍ମ |
| ନିରାକାର | ନିଃ + ଆକାର |
| ଦୁର୍ଗତି | ଦୁଃ + ଗତି |
| ଦୁର୍ଯୋଗ | ଦୁଃ + ଯୋଗ |
| ଆୟୁର୍ହାନି | ଆୟୁଃ + ହାନି |
| ଅତଏବ | ଅତଃ + ଏବ |
| ଯଶୋଗାଥା | ଯଶଃ + ଗାଥା |
| ତମୋମୟ | ତମଃ + ମୟ |
| ନଭଶ୍ଚର | ନଭଃ + ଚର |
| ମନସ୍ତାପ | ମନଃ + ତାପ |
| ନିଷ୍ପାପ | ନିଃ + ପାପ |
⚡ ପରୀକ୍ଷା ଟିପ୍ସ୍ / ଭ୍ରମ ଏଡ଼ାନ୍ତୁ
- ସ୍ୱର ସନ୍ଧି ସୂତ୍ର ମନେରଖ: ଅ/ଆ + ଅ/ଆ = ଆ; ଅ/ଆ + ଇ/ଈ = ଏ; ଅ/ଆ + ଉ/ଊ = ଓ; ଅ/ଆ + ଏ/ଐ = ଐ; ଅ/ଆ + ଓ/ଔ = ଔ।
- ଇ/ଈ ପରେ ଭିନ୍ନ ସ୍ୱର → ୟ୍; ଉ/ଊ ପରେ → ୱ୍; ଋ ପରେ → ର୍।
- ଉତ୍/ସତ୍/ଜଗତ୍ ପରେ ଜ → ଜ୍ଜ, ଲ → ଲ୍ଲ, ହ → ଦ୍ଧ, ନ/ମ → ନ୍ନ/ନ୍ମ।
- ନିଃ/ଦୁଃ ପରେ ସ୍ୱର ବା ଜ, ଗ, ଧ, ଲ, ମ ଥିଲେ ବିସର୍ଗ ‘ର୍’; ଚ ପୂର୍ବରେ ‘ଶ୍’; ତ ପୂର୍ବରେ ‘ସ୍’; କ/ପ ପୂର୍ବରେ ‘ଷ୍’।