ସମାସ — Practice MCQs (ସେଟ୍ ୩)

ସମାସ — ବିସ୍ତୃତ ନୋଟ୍ସ୍

ସ୍ରୋତ: ସାରସ୍ୱତ ବ୍ୟାବହାରିକ ଓଡ଼ିଆ ବ୍ୟାକରଣ — ସମାସ ଅଧ୍ୟାୟ।

• ପରସ୍ପର ସମ୍ବନ୍ଧ ଥିବା ଏକାଧିକ ପଦକୁ ଏକପଦରେ ପରିଣତ କରିବାର ନାମ ସମାସ।
• ସମାସ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ପଦକୁ ସମସ୍ତପଦ, ସମାସ ହେଉଥିବା ପଦଗୁଡ଼ିକୁ ସମସ୍ୟମାନ ପଦ କହନ୍ତି।
• ସମସ୍ତପଦକୁ ଭାଙ୍ଗି ଲେଖୁଥିବା ବାକ୍ୟ ବ୍ୟାସବାକ୍ୟ ବା ବିଗ୍ରହବାକ୍ୟ।
• ପ୍ରଥମ ସମସ୍ୟମାନ ପଦ ପୂର୍ବପଦ, ଶେଷ ପଦ ପରପଦ/ଉତ୍ତରପଦ।
• ସମାସର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ — ସଂକ୍ଷେପରେ ଭାବପ୍ରକାଶ; ଭାଷା ସରସ ଓ ଶ୍ରୁତିମଧୁର ହୁଏ।
• ସମାସରେ ସାଧାରଣତଃ ବିଭକ୍ତି ଚିହ୍ନ ଲୋପ ହୁଏ (ଲୁକ୍); ଲୋପ ନ ହେଲେ ଅଲୁକ୍। ଆବଶ୍ୟକ ସ୍ଥଳେ ସନ୍ଧି କରିବାକୁ ହୁଏ।
• ସନ୍ଧିରେ ଦୁଇ ବର୍ଣ୍ଣର ମିଳନ; ସମାସରେ ଦୁଇ ପଦର ମିଳନ।

ସମାସର ଛଅ ପ୍ରକାର

ତତ୍ପୁରୁଷ ସମାସ

ପୂର୍ବପଦର ବିଭକ୍ତି ଚିହ୍ନ ଲୋପ ହୋଇ ପରପଦର ଅର୍ଥ ପ୍ରଧାନ ହେଉଥିବା ସମାସ। ବିଭକ୍ତି ଅନୁସାରେ ଛଅ ପ୍ରକାର ଏବଂ ନଞ୍, ଉପପଦ, ଅଲୁକ୍, ନିତ୍ୟ।

• ନଞ୍: ପରପଦ ସ୍ୱରରେ ଆରମ୍ଭ ହେଲେ ‘ନ’ → ଅନ୍ (ଅନଶନ); ବ୍ୟଞ୍ଜନରେ ଆରମ୍ଭ ହେଲେ ‘ନ’ → ଅ (ଅଧର୍ମ)।
• ଷଷ୍ଠୀ ତତ୍ପୁରୁଷରେ ‘ରାଜା’ ପରପଦ ହେଲେ ‘ରାଜ’ — କଳିଙ୍ଗରାଜ; ପୂର୍ବପଦ ହେଲେ ‘ରାଜ’ — ରାଜପୁତ୍ର।
• ‘ଅହନ୍’ → ଅହ୍ନ, ‘ରାତ୍ରି’ → ରାତ୍ର ପରପଦରେ — ପୂର୍ବାହ୍ନ, ଅର୍ଧରାତ୍ର।
• ଅଲୁକ୍ ସମାସ: ବିଭକ୍ତି ଲୋପ ନ ହୁଏ — ଖେଚର (ଖେ + ଚର), ବନେଚର, ମନସିଜ, ଯୁଧିଷ୍ଠିର।
• ନିତ୍ୟ ସମାସ: ବିଗ୍ରହବାକ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ — କାଠୋଡ଼ି, ନୀଳଶୈଳ; ଅସ୍ୱପଦବିଗ୍ରହ — ଘଟାନ୍ତର (ଅନ୍ୟ ଘଟ)।

କର୍ମଧାରୟ ସମାସ

ଏକାଧିକ ପଦ ମିଶି ଏକ ବସ୍ତୁକୁ ବୁଝାଇଲେ କର୍ମଧାରୟ; ବିଶେଷଣ ଓ ବିଶେଷ୍ୟ ଉଭୟ ପ୍ରଧାନ।

• ମହତ୍/ମହାନ୍/ମହତୀ → ମହା — ମହାଦାନ, ମହାନଦୀ।
• ଅନ୍ୟ → ଅନ୍ତର — ଦେଶାନ୍ତର, ଗ୍ରାମାନ୍ତର।
• କୁ (ନିନ୍ଦିତ) → କଦ୍/କୁ — କଦର୍ଥ, କୁପୁତ୍ର।
• ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ ପୂର୍ବପଦ ପୁଂଲିଙ୍ଗ ଆକାର ଧାରଣ କରେ — ସୁନ୍ଦରମହିଳା, ଦୁର୍ବଳନାରୀ।

ଦ୍ୱିଗୁ ସମାସ

ସଂଖ୍ୟାବାଚକ ପୂର୍ବପଦ ସହ ସମାହାର/ସମଷ୍ଟି ବୁଝାଏ।

ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ସମାସ

ପ୍ରତ୍ୟେକ ସମସ୍ୟମାନ ପଦର ଅର୍ଥ ପ୍ରଧାନ; ‘ଓ’, ‘ଏବଂ’ ଲୋପ।

ବହୁବ୍ରୀହି ସମାସ

ସମସ୍ୟମାନ ପଦ ନ ବୁଝାଇ ଅନ୍ୟ କିଛି ବୁଝାଏ — ‘ଯାହାର ସେ’।

• ଅକ୍ଷି → ଅକ୍ଷ (ବିଶାଳାକ୍ଷ); ନାଭି → ନାଭ (ପଦ୍ମନାଭ); ଜାୟା → ଜାନି (ଯୁବଜାନି)।
• ବ୍ୟତିହାର ବହୁବ୍ରୀହିରେ ପୂର୍ବପଦ ଶେଷରେ ‘ଆ’ ଓ ପରପଦ ଶେଷରେ ‘ଇ’ — କେଶାକେଶି, ହାତାହାତି।

ଅବ୍ୟୟୀଭାବ ସମାସ

ଅବ୍ୟୟ ପୂର୍ବପଦ; ସମସ୍ତପଦ ଅବ୍ୟୟ।

⚡ ପରୀକ୍ଷା ଟିପ୍ସ୍ / ଭ୍ରମ ଏଡ଼ାନ୍ତୁ

• ଷଟ୍ ସମାସ: ତ-କ-ଦ୍ୱି-ଦ୍ୱ-ବ-ଅ (ତତ୍ପୁରୁଷ, କର୍ମଧାରୟ, ଦ୍ୱିଗୁ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ, ବହୁବ୍ରୀହି, ଅବ୍ୟୟୀଭାବ)।
• ‘ଓ’ ଅଛି → ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ; ‘ଅଟେ’ ଅଛି → କର୍ମଧାରୟ; ‘ସମାହାର’ → ଦ୍ୱିଗୁ; ‘ଯାହାର ସେ’ → ବହୁବ୍ରୀହି; କୁ/ରେ/ର ଆଦି ବିଭକ୍ତି → ତତ୍ପୁରୁଷ।
• ସମାସରେ ସନ୍ଧି ସାଧାରଣତଃ ହୁଏ — ସତ୍ୟ + ଆନନ୍ଦ ଯାହାର ସେ = ସତ୍ୟାନନ୍ଦ।