ସମ୍ବନ୍ଧ ପଦ ଓ ସମ୍ବୋଧନ ପଦ — ବିସ୍ତୃତ ନୋଟ୍ସ୍
ସ୍ରୋତ: ସାରସ୍ୱତ ବ୍ୟାବହାରିକ ଓଡ଼ିଆ ବ୍ୟାକରଣ — କ୍ରିୟା ଅଧ୍ୟାୟ
୧. ସମ୍ବନ୍ଧ ପଦ
- କ୍ରିୟା ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ ପଦ (ବିଶେଷ୍ୟ/ସର୍ବନାମ) ସହ ସମ୍ପର୍କ ଥିବା ପଦ = ସମ୍ବନ୍ଧ ପଦ। ଏହା ଅକାରକ ପଦ।
- ଚିହ୍ନ: ର, ଙ୍କର, ମାନଙ୍କର (ଷଷ୍ଠୀ ବିଭକ୍ତି)।
- ଦୁଇ ବିଶେଷ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧଯୁକ୍ତ ହେଲେ ପ୍ରଥମଟି ସମ୍ବନ୍ଧ ପଦ: ଦଶରଥଙ୍କର ପୁତ୍ର।
- ସର୍ବନାମ ମଧ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧ ପଦ ହୁଏ: ମୋର ଭଉଣୀ।
- ‘ବିନୋଦର ବାପା ଆସିଲେ’ — କର୍ତ୍ତା ‘ବାପା’; ‘ବିନୋଦର’ ସମ୍ବନ୍ଧ ପଦ।
୨. ସମ୍ବନ୍ଧର ପ୍ରକାର ଓ ଉଦାହରଣ
| ସମ୍ବନ୍ଧ | ଉଦାହରଣ |
|---|---|
| କର୍ତ୍ତୃ ସମ୍ବନ୍ଧ | ନଦୀର ପ୍ରବାହ · ଛାତ୍ରମାନଙ୍କର ପିତୃମାତୃ ସେବା · ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର କିରଣ · ଅତିଥିଙ୍କର ଭୋଜନ |
| କର୍ମ ସମ୍ବନ୍ଧ | ଦେଶର ରକ୍ଷା · ଈଶ୍ୱରଙ୍କର ଉପାସନା · ପୁରାଣର ଅଧ୍ୟୟନ · ବିଦ୍ୟାର ଅର୍ଜନ |
| କରଣ ସମ୍ବନ୍ଧ | ଶରର ଆଘାତ · ଦାରିଦ୍ର୍ୟର ଯନ୍ତ୍ରଣା · ଠେଙ୍ଗାର ପାହାର |
| ସମ୍ପ୍ରଦାନ ସମ୍ବନ୍ଧ | ଛାତ୍ରମାନଙ୍କର ବୃତ୍ତି · ଗୁରୁଙ୍କର ଦକ୍ଷିଣା · ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ଦାନ · ଖେଳାଳିମାନଙ୍କର ପୁରସ୍କାର |
| ଅପାଦାନ ସମ୍ବନ୍ଧ | ହିଂସ୍ରଜନ୍ତୁର ଭୟ · ସାପର ଡର |
| ଅଧିକରଣ ସମ୍ବନ୍ଧ | ପ୍ରାତଃକାଳର ଭ୍ରମଣ · ପୋଖରୀର ମାଛ · ଲତାର ଫୁଲ |
| ଜନ୍ୟ-ଜନକ ସମ୍ବନ୍ଧ | ଦଶରଥଙ୍କର ପୁତ୍ର · ପଣ୍ଡୁଙ୍କର ପୁଅ · ଅଶ୍ୱପତିର କନ୍ୟା · ରାଧାର ପୁତ୍ର |
| ସେବ୍ୟ-ସେବକ ସମ୍ବନ୍ଧ | ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କର ଭକ୍ତ · ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଭକ୍ତ · ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କର ସଚିବ · ମାଲିକଙ୍କ ଚାକର · ରାମଙ୍କର ସେବକ |
| ଆଧାରାଧେୟ ସମ୍ବନ୍ଧ | ପୁଷ୍କରିଣୀର ଜଳ · ଜମିର ଧାନ · ଦୀପର ତେଲ · ଖଣିର କୋଇଲା |
| କାର୍ଯ୍ୟ-କାରଣ ସମ୍ବନ୍ଧ | ପାପର ଫଳ · କର୍ମର ଫଳ · ଦୁଧର ସର |
| ବିଶେଷଣ ସମ୍ବନ୍ଧ | ଦୁଃଖର ଦିନ · ସୁଖର ସମୟ · ଗୁଣର ପିଲା · ଆଦରର ମଣିଷ · ସତ୍ପ୍ରକୃତିର ଲୋକ |
| ସ୍ୱତ୍ୱ ସମ୍ବନ୍ଧ | ଈଶ୍ୱରଙ୍କର ପୃଥିବୀ · ତୁମର ଘର · ରାମର ବହି · ଗୋପାଳର ଜମି |
| ଅବଲମ୍ବନ ବା ଆଶ୍ରୟ ସମ୍ବନ୍ଧ | ଅନ୍ଧର ଲଉଡ଼ି · ଛୋଟାର ବାଡ଼ି |
| ଉପାଦାନ ସମ୍ବନ୍ଧ | ହୀରାର ମୁଦି · କଂସାର କବାଟ · ବ୍ରୋଞ୍ଜର ଚୁଡ଼ି · ଲୁହାର ଆଲମିରା |
| ବ୍ୟାପ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧ | ମାସକର ଛୁଟି · ବାରବର୍ଷର ଧର୍ମ · ନଅଦିନର ପାରାୟଣ · ସପ୍ତାହକର ବାଟ · ଦୁଇଦିନର କାମ |
| ନିମିତ୍ତ ସମ୍ବନ୍ଧ | ହୋମର ସାମଗ୍ରୀ · ପୂଜାର ଫୁଲ · ଚନ୍ଦନର କାଠ · ମିଠେଇର ବେସନ |
| ବ୍ୟବସାୟଗତ ସମ୍ବନ୍ଧ | ଘୋଡ଼ାର ବେପାରୀ · ସୁନାର ବ୍ୟବସାୟୀ · ଗହମର ବେପାରୀ · ଲୁଗାର ବେପାରୀ |
| ହେତୁ ସମ୍ବନ୍ଧ | ରୂପର ଗର୍ବ · ଧନର ମୋହ · ଜ୍ଞାନର ବଡ଼େଇ |
| ଅଭେଦ ବା ରୂପକ ସମ୍ବନ୍ଧ | ଦୁଃଖର ଅନଳ · କରୁଣାର ସାଗର · ଦୟାର ଅବତାର · ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକ · ମନର ମୀନ |
| ଅଙ୍ଗାଙ୍ଗୀ ସମ୍ବନ୍ଧ | ହାତୀର ଦାନ୍ତ · ଗୋଡ଼ର ଶିରା · ହାତର ଆଙ୍ଗୁଠି · ମୃଗର ଚର୍ମ |
୩. ସମ୍ବୋଧନ ପଦ
- ଯାହାକୁ ଡାକି କିଛି କୁହାଯାଏ = ସମ୍ବୋଧନ ପଦ। ଏହା ମଧ୍ୟ ଅକାରକ।
- ସମ୍ବୋଧନ ସୂଚକ ପଦ (ହେ, ଲୋ, ଆରେ, ହଇରେ ଆଦି) ଅବ୍ୟୟ ପଦ; ଲିଙ୍ଗ ଭେଦରେ ବଦଳେ (ଝିଅକୁ — ଲୋ)।
- ପୂର୍ବେ ସମ୍ବୋଧନ ଚିହ୍ନ (!) ପଡ଼ୁଥିଲା; ଏବେ କମା (,)।
- ଉଦାହରଣ: ହେ ପ୍ରଭୁ, ମୋ ଗୁହାରି ଶୁଣ — ‘ହେ’ ସୂଚକ, ‘ପ୍ରଭୁ’ ସମ୍ବୋଧନ ପଦ, କର୍ତ୍ତା ଉହ୍ୟ ‘ତୁମେ’।
- ‘ସୀତା, ତୁ ଗୀତା ପଢ଼’ — ସମ୍ବୋଧନ: ସୀତା; କର୍ତ୍ତା: ତୁ।
⚡ ପରୀକ୍ଷା ଟିପ୍ସ୍ / ଭ୍ରମ ଏଡ଼ାନ୍ତୁ
- ସମ୍ବୋଧନ ପଦକୁ କେବେ କର୍ତ୍ତା କୁହନା।
- ସମ୍ବନ୍ଧ ଓ ସମ୍ବୋଧନ — ଦୁଇଟିଯାକ କ୍ରିୟା ସହ ସମ୍ବନ୍ଧହୀନ।
- ପଦ୍ଧତି: ‘X ର Y’ ରେ X ଓ Y ର ସମ୍ପର୍କ ଦେଖି ସମ୍ବନ୍ଧ ସ୍ଥିର କର (ପୁତ୍ର → ଜନ୍ୟ-ଜନକ; ଫଳ → କାର୍ଯ୍ୟ-କାରଣ)।