ବିଶେଷ୍ୟ — ବିସ୍ତୃତ ନୋଟ୍ସ୍
ସ୍ରୋତ: ସାରସ୍ୱତ ବ୍ୟାବହାରିକ ଓଡ଼ିଆ ବ୍ୟାକରଣ — ବିଶେଷ୍ୟ, ସର୍ବନାମ, ବିଶେଷଣ ଅଧ୍ୟାୟ।
୧. ପ୍ରାତିପଦିକ, ଧାତୁ, ପଦ
- ବିଭକ୍ତି ଲାଗିବା ପୂର୍ବରେ ବାକ୍ୟରେ ବ୍ୟବହୃତ ମୂଳ ଶବ୍ଦକୁ ପ୍ରାତିପଦିକ କହନ୍ତି — ଯଥା: ଛାତ୍ର (ମାନେ), ବିଜ୍ଞାନ, ବିଦ୍ୟାଳୟ (କୁ)।
- କ୍ରିୟାର ମୂଳ ଶବ୍ଦ ଧାତୁ — ଯା, ପଢ଼, ହସ୍, ଖା ଇତ୍ୟାଦି।
- ବାକ୍ୟରେ ବ୍ୟବହୃତ ଶବ୍ଦ ଓ ଧାତୁ ପରେ ଯେଉଁ ଚିହ୍ନ ବା ବର୍ଣ୍ଣ ଲାଗେ ତାହା ବିଭକ୍ତି; ବିଭକ୍ତିଯୁକ୍ତ ଶବ୍ଦ ଓ ଧାତୁ — ପଦ।
- ପଦ ପାଞ୍ଚ ଶ୍ରେଣୀର: ବିଶେଷ୍ୟ, ସର୍ବନାମ, ବିଶେଷଣ, କ୍ରିୟା, ଅବ୍ୟୟ।
୨. ବିଶେଷ୍ୟ କ’ଣ?
- ବ୍ୟକ୍ତି, ବସ୍ତୁ, ସ୍ଥାନ, ଗୁଣ, କ୍ରିୟା ଆଦିର ନାମ ପ୍ରକାଶକ ପଦ — ନାମବାଚକ ପଦ — ବିଶେଷ୍ୟ।
୩. ବିଶେଷ୍ୟର ପ୍ରକାର (ସାରସ୍ୱତ — ପାଞ୍ଚଟି)
| ପ୍ରକାର | ପରିଭାଷା | ଉଦାହରଣ |
|---|
| ବ୍ୟକ୍ତିବାଚକ ବା ସଂଜ୍ଞାବାଚକ | ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନାମ — ବ୍ୟକ୍ତି, ସ୍ଥାନ, ସହର, ଗ୍ରାମ, ପର୍ବତ, ନଦୀ, ଦେଶ, ଗ୍ରନ୍ଥର ନାମ | ପୁରୀ · ଦିଲ୍ଲୀ · ହରିଦ୍ୱାର · ସମ୍ବଲପୁର · ଚେନ୍ନାଇ · ଗୋପାଳପୁର · ମହାନଦୀ · ଋଷିକୁଲ୍ୟା · ଗଙ୍ଗା · ଯମୁନା · ହିମାଳୟ · ବିନ୍ଧ୍ୟ · ଭାରତ · ନେପାଳ · ଚୀନ · ଇରାକ |
| ଜାତିବାଚକ | ଯେଉଁ ନାମ ଏକାଧିକଙ୍କର ସାଧାରଣ ନାମ; ଜାତି = ସମୂହ | ଛାତ୍ର · ପର୍ବତ · ସହର · ନଦୀ · ଗ୍ରନ୍ଥ · ମନୁଷ୍ୟ · ଶବର · ପଶୁ · ପକ୍ଷୀ · ବନ · ଗାଈ · ବୃକ୍ଷ · ହ୍ରଦ · ସମୁଦ୍ର · ଦେଶ · ପୁସ୍ତକ |
| ବସ୍ତୁବାଚକ | ବସ୍ତୁର ନାମ; ଖଣ୍ଡ ଖଣ୍ଡ କଲେ ମଧ୍ୟ ନାମ ବଦଳେ ନାହିଁ | କ୍ଷୀର · ତେଲ · ପେଟ୍ରୋଲ · କାଗଜ · ତୁଳା · କାଠ · ପଥର · ଜଳ · ସୁନା · ରୂପା · ବ୍ରୋଞ୍ଜ · ତମ୍ବା · କଂସା · ଲୁହା |
| ଗୁଣବାଚକ | ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଗୁଣ ବା ଅବସ୍ଥାର ନାମ (ଭଲ ଓ ମନ୍ଦ ଉଭୟ ଗୁଣ) | ଅହିଂସା · ସତ୍ୟ · ସରଳତା · ବାର୍ଦ୍ଧକ୍ୟ · ଦାରିଦ୍ର୍ୟ · ସମତା · ସାଧୁତା · ସହିଷ୍ଣୁତା · ସୁଶୀଳତା · ଧୀରତା · ନମ୍ରତା · ଉଦାରତା · ବନ୍ଧୁତା · କପଟତା · ମମତା · ସ୍ନେହ · ଶ୍ରଦ୍ଧା · ସୁଖ |
| କ୍ରିୟାବାଚକ | କୌଣସି କ୍ରିୟାର ନାମ | ଯିବା · ଆସିବା · ପଢ଼ିବା · ଲେଖିବା · ହସିବା · କାନ୍ଦିବା · ଧାଇଁବା · ଦେବା · ନେବା · ଦର୍ଶନ · ଭ୍ରମଣ · ଲିଖନ · ପଠନ · ଭୋଜନ · ପାନ · ରୋଦନ · କ୍ରନ୍ଦନ · ହସ |
୪. ଜାତିବାଚକ ଓ ବ୍ୟକ୍ତିବାଚକ — ପାର୍ଥକ୍ୟ
| ଜାତିବାଚକ | ବ୍ୟକ୍ତିବାଚକ |
|---|
| ମନୁଷ୍ୟ | ରଘୁନାଥ |
| ଗାଈ | କାମଧେନୁ |
| ପୁସ୍ତକ | ରାମାୟଣ |
| ଦେଶ | ତୁରସ୍କ |
| ପାହାଡ଼ | ଘଣ୍ଟଶିଳା |
| ନଈ | ବୈତରଣୀ |
- ବ୍ୟକ୍ତିବାଚକ ବିଶେଷ୍ୟ ଅନେକଙ୍କ ସାଧାରଣ ନାମ ହୋଇଗଲେ ଜାତିବାଚକ ହୋଇଯାଏ — ଯଥା: ‘ରସକଲ୍ଲୋଳକୁ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟର ନୈଷଧ କୁହାଯାଉଛି’, ‘ଫକୀରମୋହନଙ୍କୁ ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରେମଚନ୍ଦ କୁହାଯାଏ’, ‘କାବେରୀକୁ ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତର ଗଙ୍ଗା କହନ୍ତି’, ‘ନେଲସନ୍ ମାଣ୍ଡେଲାଙ୍କୁ ଆଫ୍ରିକାର ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ କୁହାଯାଏ’।
- ‘ଆଉଜଣେ ଦିଲୀପ ଟିର୍କୀ’ — ଏକାଧିକ ବ୍ୟକ୍ତି ବୁଝାଉଥିବାରୁ ଜାତିବାଚକ; ‘କଟକକୁ ଓଡ଼ିଶାର କଳିଙ୍ଗତା କୁହାଯାଏ’ — ଜାତିବାଚକ।
୫. ବସ୍ତୁବାଚକ ଓ ଜାତିବାଚକ — ପାର୍ଥକ୍ୟ
| ବସ୍ତୁବାଚକ | ଜାତିବାଚକ |
|---|
| ମାଟି | ମୂର୍ତ୍ତି |
| କାଠ | ଖଟ |
| କାଗଜ | ବହି |
- ବସ୍ତୁକୁ ଖଣ୍ଡ ଖଣ୍ଡ କଲେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ନାମ ବଦଳେ ନାହିଁ, ତାହା ବସ୍ତୁବାଚକ; ଯଦି ସେହି ନାମରେ ପରିଚିତ ନ ହୁଏ, ତାହା ଜାତିବାଚକ।
୬. ଗୁଣବାଚକ ଓ କ୍ରିୟାବାଚକ — ପାର୍ଥକ୍ୟ
- ଗୁଣବାଚକ: ସତ୍ୟ, ଦୟା, ବାର୍ଦ୍ଧକ୍ୟ, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ — ଗୁଣ/ଅବସ୍ଥାର ନାମ।
- କ୍ରିୟାବାଚକ: ଯିବା, ଖାଇବା, ଲେଖା, ଭୋଜନ, ଦର୍ଶନ — କ୍ରିୟାର ନାମ (କ୍ରିୟା ଘଟୁଥିବା ଅର୍ଥ)।
⚡ ପରୀକ୍ଷା ଟିପ୍ସ୍ / ଭ୍ରମ ଏଡ଼ାନ୍ତୁ
- ସମୂହବାଚକ ଶବ୍ଦ (ସେନା, ଦଳ, ଗୋଠ) କିଛି ବୈୟାକରଣ ‘ସମଷ୍ଟିବାଚକ’ କହନ୍ତି; ସାରସ୍ୱତ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଜାତିବାଚକ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଗଣିଛି।
- ଭାବବାଚକ/ଦ୍ରବ୍ୟବାଚକ ଭଳି ନାମ ଅନ୍ୟ ବହିରେ ମିଳେ; ସାରସ୍ୱତରେ ଏଗୁଡ଼ିକ ଯଥାକ୍ରମେ ଗୁଣବାଚକ ଓ ବସ୍ତୁବାଚକ।
- ବାକ୍ୟରେ ବିଶେଷ୍ୟ ଚିହ୍ନିବାକୁ ‘କିଏ?/କ’ଣ?’ ପ୍ରଶ୍ନ କର।