କୃଦନ୍ତ ଓ ତଦ୍ଧିତ — ବିସ୍ତୃତ ନୋଟ୍ସ୍
ସ୍ରୋତ: ସାରସ୍ୱତ ବ୍ୟାବହାରିକ ଓଡ଼ିଆ ବ୍ୟାକରଣ — କୃତ୍ ଓ ତଦ୍ଧିତ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଅଧ୍ୟାୟ।
- ପ୍ରତ୍ୟୟ — ଶବ୍ଦ/ଧାତୁ ପରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ନୂଆ ଶବ୍ଦ ଗଢ଼ୁଥିବା ଅଂଶ। ଯାହା ସହ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ ତାହା ପ୍ରକୃତି।
- କୃତ୍ ପ୍ରତ୍ୟୟ — ଧାତୁ ପରେ ଯୁକ୍ତ; ଗଠିତ ଶବ୍ଦ କୃଦନ୍ତ।
- ତଦ୍ଧିତ ପ୍ରତ୍ୟୟ — ନାମଶବ୍ଦ (ବିଶେଷ୍ୟ, ସର୍ବନାମ, ବିଶେଷଣ, ଅବ୍ୟୟ) ପରେ ଯୁକ୍ତ; ଗଠିତ ଶବ୍ଦ ତଦ୍ଧିତାନ୍ତ।
- ପ୍ରତ୍ୟୟ ପରେ ବସେ; ଉପସର୍ଗ ପୂର୍ବରେ ବସେ।
- ତଦ୍ଧିତ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଦୁଇ ଭାଗ: ସଂସ୍କୃତ ତଦ୍ଧିତ ଓ ଓଡ଼ିଆ ତଦ୍ଧିତ।
କୃତ୍ ପ୍ରତ୍ୟୟ (ସଂସ୍କୃତ) — ଉଦାହରଣ
| ପ୍ରତ୍ୟୟ | ଉଦାହରଣ |
|---|
| ତବ୍ୟ | କୃ + ତବ୍ୟ = କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ଶ୍ରୁ + ତବ୍ୟ = ଶ୍ରୋତବ୍ୟ, ଗମ୍ + ତବ୍ୟ = ଗନ୍ତବ୍ୟ, ଦା + ତବ୍ୟ = ଦାତବ୍ୟ |
| ତୃ | ଦା + ତୃ = ଦାତା, କୃ + ତୃ = କର୍ତ୍ତା, ଜି + ତୃ = ଜେତା, ନୀ + ତୃ = ନେତା |
| ତ | ଗମ୍ + ତ = ଗତ, ଶ୍ରୁ + ତ = ଶ୍ରୁତ, ଦୃଶ୍ + ତ = ଦୃଷ୍ଟ, ଭୂ + ତ = ଭୂତ |
| ଅନୀୟ | ଦୃଶ୍ + ଅନୀୟ = ଦର୍ଶନୀୟ, ପୂଜ୍ + ଅନୀୟ = ପୂଜନୀୟ, ପଠ୍ + ଅନୀୟ = ପଠନୀୟ, ସ୍ମୃ + ଅନୀୟ = ସ୍ମରଣୀୟ |
| ଅନ | ଗମ୍ + ଅନ = ଗମନ, ଭୂ + ଅନ = ଭବନ, ପା + ଅନ = ପାନ, ଦୃଶ୍ + ଅନ = ଦର୍ଶନ |
| ଅକ | ପଠ୍ + ଅକ = ପାଠକ, ଲିଖ୍ + ଅକ = ଲେଖକ, ଗୈ + ଅକ = ଗାୟକ, ନୀ + ଅକ = ନାୟକ |
ସଂସ୍କୃତ ତଦ୍ଧିତ ପ୍ରତ୍ୟୟ
| ପ୍ରତ୍ୟୟ | ଅର୍ଥ | ଉଦାହରଣ |
|---|
| ତନ୍ | ସମୟବୋଧକ | ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱ + ତନ = ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱତନ, ଅଧୁନା + ତନ = ଅଧୁନାତନ, ପ୍ରାକ୍ + ତନ = ପ୍ରାକ୍ତନ, ସାୟଂ + ତନ = ସାୟଂତନ |
| ଶସ୍ | ବୀପ୍ସା | ପ୍ରାୟ + ଶସ୍ = ପ୍ରାୟଶଃ, ଖଣ୍ଡ + ଶସ୍ = ଖଣ୍ଡଶଃ, କ୍ରମ + ଶସ୍ = କ୍ରମଶଃ, ବହୁ + ଶସ୍ = ବହୁଶଃ |
| ତ୍ର | ସପ୍ତମୀ ଅର୍ଥ | ଯତ୍ + ତ୍ର = ଯତ୍ର, ତତ୍ + ତ୍ର = ତତ୍ର, ଏକ + ତ୍ର = ଏକତ୍ର, ଅନ୍ୟ + ତ୍ର = ଅନ୍ୟତ୍ର |
| ତସ୍ | ପଞ୍ଚମୀ/ସପ୍ତମୀ | ସର୍ବ + ତସ୍ = ସର୍ବତଃ, ବସ୍ତୁ + ତସ୍ = ବସ୍ତୁତଃ, ଦୂର + ତସ୍ = ଦୂରତଃ, ଅନ୍ତ + ତସ୍ = ଅନ୍ତତଃ |
| ଅ | ପ୍ରୋକ୍ତ/କୃତ/ରଚିତ, ରଞ୍ଜିତ | ପତଞ୍ଜଳି + ଅ = ପାତଞ୍ଜଳ, ବଶିଷ୍ଠ + ଅ = ବାଶିଷ୍ଠ, କପିଳ + ଅ = କାପିଳ, ଦେବ + ଅ = ଦୈବ, ଋଷି + ଅ = ଆର୍ଷ, କଣାଦ + ଅ = କାଣାଦ |
ଓଡ଼ିଆ ତଦ୍ଧିତ ପ୍ରତ୍ୟୟ (ଅର୍ଥ ଅନୁସାରେ)
| ଅର୍ଥ | ପ୍ରତ୍ୟୟ | ଉଦାହରଣ |
|---|
| ଅଛି/ଅଧିକାର | ଆ, ଆଳ, ଆଳିଆ, ଇଆ, ଇଆର, ଈ, ଉଆ, ବନ୍ତ, ମନ୍ତ, ଦାର, ବାଲା | ଶ୍ରୀ + ବନ୍ତ = ଶ୍ରୀବନ୍ତ, ଗୁଣ + ବନ୍ତ = ଗୁଣବନ୍ତ; ଭାଗ + ଦାର = ଭାଗିଦାର, ଜମି + ଦାର = ଜମିଦାର; ମାଛ + ବାଲା = ମାଛବାଲା, ଜମି + ବାଲା = ଜମିବାଲା |
| ଅଭ୍ୟାସ/ନିପୁଣ | ଆ, ଆଳି, ଉଆ, ଉରା, ଖୋର, ବାଜ | ନିଶା + ଖୋର = ନିଶାଖୋର, ଅଫିମ + ଖୋର = ଅଫିମଖୋର, ଗଞ୍ଜା + ଖୋର = ଗଞ୍ଜାଖୋର; ମାମଲା + ବାଜ = ମାମଲାବାଜ, ଧପା + ବାଜ = ଧପାବାଜ |
| ଅନାଦର/ସମ୍ବୋଧନ | ଆ, ଇଆ, ଟା | ବାମ + ଆ = ବାମା; ଲୋକ + ଟା = ଲୋକଟା |
| ଆଦର | ଟି | ପୁଅ + ଟି = ପୁଅଟି; ଝିଅ + ଟି = ଝିଅଟି |
| ଭାବ/ଗୁଣ | ପଣ, ପଣିଆ, ଇମା, ଗିରି, ଆମି, ଈ | ସୁନ୍ଦର + ପଣ = ସୁନ୍ଦରପଣ, ଦାତା + ପଣ = ଦାତାପଣ; ବାବୁ + ଗିରି = ବାବୁଗିରି, ଦାଦା + ଗିରି = ଦାଦାଗିରି; ଠକ + ଆମି = ଠକାମି, ବୋକା + ଆମି = ବୋକାମି |
| ସମ୍ବନ୍ଧ/ସ୍ଥାନ | ଇଆ, ଈ | ଦାଗ + ଈ = ଦାଗୀ, ଭାର + ଈ = ଭାରୀ, ମଉଜ + ଈ = ମଉଜୀ |
| ସ୍ୱାର୍ଥ | ଆ, ଇ, ଇଆ, କ, ଟା, ଡ଼ା, ରା | ମୋଟ + ଆ = ମୋଟା; ମେଳ + କ = ମେଳକ |
| ଜାତ | ଆ, ଇଆ, ଈ | ପୂର୍ବ + ଆ = ପୂର୍ବା |
| ରଞ୍ଜିତ/ଲିପ୍ତ | ଆ | ଧୂଳି + ଆ = ଧୂଳିଆ; ମାଟି + ଆ = ମାଟିଆ |
- ‘ଦାର’ ଓ ‘ବାଲା’ ଅଧିକାରୀ/ବ୍ୟବସାୟୀ ବୁଝାନ୍ତି — ଜମିଦାର, ମାଛବାଲା।
- ‘ଖୋର’ ଅଭ୍ୟାସୀ — ନିଶାଖୋର; ‘ବାଜ’ ଅଭ୍ୟାସୀ/ନିପୁଣ — ଧୋକାବାଜ।
- ‘ପଣ/ପଣିଆ’ ଭାବ — ବୀରପଣ, ବୀରପଣିଆ।
- ‘ଗିରି’ ବୃତ୍ତି/ଭାବ — ବାବୁଗିରି।
⚡ ପରୀକ୍ଷା ଟିପ୍ସ୍ / ଭ୍ରମ ଏଡ଼ାନ୍ତୁ
- ଧାତୁ ପରେ → କୃତ୍ (କୃଦନ୍ତ); ନାମଶବ୍ଦ ପରେ → ତଦ୍ଧିତ।
- ତନ୍ = ସମୟ; ଶସ୍ = ବୀପ୍ସା; ତ୍ର = ସପ୍ତମୀ; ତସ୍ = ପଞ୍ଚମୀ/ସପ୍ତମୀ।
- ସଂସ୍କୃତ ତଦ୍ଧିତ ‘ଅ’ ପ୍ରତ୍ୟୟରେ ଆଦ୍ୟ ସ୍ୱରର ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ: ଶିବ → ଶୈବ, କପିଳ → କାପିଳ।
- ପ୍ରତ୍ୟୟ ଶବ୍ଦର ପରେ, ଉପସର୍ଗ ଶବ୍ଦର ପୂର୍ବରେ।