କାରକ — ବିସ୍ତୃତ ନୋଟ୍ସ୍
ସ୍ରୋତ: ସାରସ୍ୱତ ବ୍ୟାବହାରିକ ଓଡ଼ିଆ ବ୍ୟାକରଣ — କ୍ରିୟା ଅଧ୍ୟାୟ
୧. କାରକ କଣ?
- ବାକ୍ୟରେ କ୍ରିୟାପଦ ସହିତ ଯେଉଁ ପଦର ସମ୍ବନ୍ଧ ଥାଏ ତାହା କାରକ।
- କାରକ ଛଅ ପ୍ରକାର: କର୍ତ୍ତା, କର୍ମ, କରଣ, ସମ୍ପ୍ରଦାନ, ଅପାଦାନ, ଅଧିକରଣ।
- ସମ୍ବନ୍ଧ ପଦ ଓ ସମ୍ବୋଧନ ପଦ କାରକ ନୁହନ୍ତି (ଅକାରକ)।
- ଚିହ୍ନଟ ପଦ୍ଧତି: କ୍ରିୟାପଦ ପୂର୍ବରେ କିଏ / କ’ଣ / କାହାଦ୍ୱାରା / କାହାକୁ / କାହାଠାରୁ / କେଉଁଠାରେ, କେବେ ଲଗାଇ ପ୍ରଶ୍ନ କର।
| କାରକ | ପ୍ରଶ୍ନ | ବିଭକ୍ତି | ଉଦାହରଣ |
|---|
| କର୍ତ୍ତା | କିଏ? | ପ୍ରଥମା | ଗାୟତ୍ରୀ ଗୀତ ଗାଉଛି। |
| କର୍ମ | କ’ଣ / କାହାକୁ? | ଦ୍ୱିତୀୟା | ରାମ ରାବଣକୁ ବଧ କଲେ। |
| କରଣ | କାହାଦ୍ୱାରା / କେଉଁଥିରେ? | ତୃତୀୟା | ଛାତ୍ରଟି କଲମରେ ଲେଖୁଛି। |
| ସମ୍ପ୍ରଦାନ | କାହାକୁ ଦାନ? | ଚତୁର୍ଥୀ | ରାଜା ଭିକ୍ଷୁକମାନଙ୍କୁ ଗାଈ ଦାନ କଲେ। |
| ଅପାଦାନ | କାହାଠାରୁ / କେଉଁଠାରୁ? | ପଞ୍ଚମୀ | ନମିତା ନଳକୂଅରୁ ପାଣି ଆଣିଲା। |
| ଅଧିକରଣ | କେଉଁଠାରେ / କେବେ? | ସପ୍ତମୀ | ପୁରୀରେ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ବିଦ୍ୟମାନ ଅଛି। |
୨. କର୍ତ୍ତୃକାରକ
- କ୍ରିୟା ସମ୍ପାଦନ କରୁଥିବା ବା କରାଉଥିବା ପଦ।
- ମୁଖ୍ୟ କର୍ତ୍ତା — ନିଜେ କାମ କରେ। ଯଥା: ଗାୟତ୍ରୀ ଗୀତ ଗାଉଛି।
- ପ୍ରଯୋଜକ (ହେତୁ) କର୍ତ୍ତା — ଅନ୍ୟଦ୍ୱାରା କାମ କରାଏ। ଯଥା: ମା’ ପୁଅକୁ ଭାତ ଖୁଆଇଲେ (ମା’)।
- ପ୍ରଯୋଜ୍ୟ କର୍ତ୍ତା — ଯାହାଦ୍ୱାରା କାମ କରାଯାଏ; ଦ୍ୱିତୀୟା ବା ତୃତୀୟା ବିଭକ୍ତି। ଯଥା: ପୁଅକୁ (ଖାଇଲା)।
- ଉହ୍ୟ କର୍ତ୍ତା — ଆଦେଶ ବାକ୍ୟରେ ‘ତୁମେ’ ଲୁପ୍ତ। ଯଥା: ସତ୍ୟ କହ (ତୁମେ)।
- କର୍ତ୍ତା ବିଶେଷ୍ୟ, ସର୍ବନାମ, ବିଶେଷଣ, କୃଦନ୍ତ, ଖଣ୍ଡବାକ୍ୟ ବା ବାକ୍ୟାଂଶ ହୋଇପାରେ।
୩. କର୍ମକାରକ
- କର୍ତ୍ତାର କ୍ରିୟାର ଅଭିଳଷିତ ଲକ୍ଷ୍ୟ।
- ମୁଖ୍ୟ କର୍ମ — ସାଧାରଣତଃ ଅପ୍ରାଣୀବାଚକ, କ୍ରିୟା ଠିକ୍ ପୂର୍ବରେ ବସେ। ଯଥା: ଉପଦେଶ।
- ଗୌଣ କର୍ମ — ସାଧାରଣତଃ ପ୍ରାଣୀବାଚକ, ଦ୍ୱିତୀୟା ବିଭକ୍ତି (କୁ/ଙ୍କୁ)। ଯଥା: ଲୋକମାନଙ୍କୁ।
- ଉଦାହରଣ: ସନ୍ୟାସୀ ଲୋକମାନଙ୍କୁ (ଗୌଣ) ଉପଦେଶ (ମୁଖ୍ୟ) ଦେଉଛନ୍ତି।
- ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବାକ୍ୟ ମଧ୍ୟ କର୍ମ ହୋଇପାରେ।
୪. କରଣ, ସମ୍ପ୍ରଦାନ, ଅପାଦାନ
- କରଣ — କ୍ରିୟାସାଧନର ପ୍ରଧାନ ସହାୟକ (ତୃତୀୟା)। ଯଥା: ତୂଳୀରେ ଚିତ୍ର ଆଙ୍କୁଛି।
- ସମ୍ପ୍ରଦାନ — ଯାହାକୁ ସମ୍ୟକ୍ ଦାନ (ଚତୁର୍ଥୀ)। ସତର୍କ: ‘ଦେବା’ ମାନେ ସବୁବେଳେ ଦାନ ନୁହେଁ; ଗ୍ରହୀତା ବସ୍ତୁର ମାଲିକ ନହେଲେ କର୍ମକାରକ। ଯଥା: ଧୋବାକୁ ଲୁଗା ଦିଅ (କର୍ମ)।
- ଅପାଦାନ — ପୃଥକ୍ ହେବା / ବିଚ୍ଛିନ୍ନତା (ପଞ୍ଚମୀ)। ଆରମ୍ଭ, ବିରତି, ରକ୍ଷା, ଉତ୍ପତ୍ତି, ମୁକ୍ତି, ଅନ୍ତର୍ଧାନ, ପରାଜୟ, ନିବାରଣ ଅର୍ଥରେ ମଧ୍ୟ ଅପାଦାନ।
୫. ଅଧିକରଣ କାରକ (ସପ୍ତମୀ)
| ପ୍ରକାର | ଅର୍ଥ | ଉଦାହରଣ |
|---|
| ସ୍ଥାନାଧିକରଣ | ସ୍ଥାନ | ଆକାଶରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଉଦୟ ହେଲେ। |
| କାଳାଧିକରଣ | ସମୟ | ଡିସେମ୍ବର ମାସରେ ପୁସ୍ତକମେଳା ହୁଏ। |
| ବିଷୟାଧିକରଣ | ବିଷୟ | ସେ ସଂସ୍କୃତ ସାହିତ୍ୟରେ ବିଦ୍ୱାନ୍। |
୬. କାରକ ↔ ବିଭକ୍ତି
| କାରକ | ବିଭକ୍ତି | ଚିହ୍ନ |
|---|
| କର୍ତ୍ତା | ପ୍ରଥମା | — |
| କର୍ମ | ଦ୍ୱିତୀୟା | କୁ, ଙ୍କୁ |
| କରଣ | ତୃତୀୟା | ଦ୍ୱାରା, ରେ |
| ସମ୍ପ୍ରଦାନ | ଚତୁର୍ଥୀ | କୁ, ଙ୍କୁ, ଲାଗି |
| ଅପାଦାନ | ପଞ୍ଚମୀ | ରୁ, ଠାରୁ |
| (ସମ୍ବନ୍ଧ) | ଷଷ୍ଠୀ | ର, ଙ୍କର |
| ଅଧିକରଣ | ସପ୍ତମୀ | ରେ, ଠାରେ |
⚡ ପରୀକ୍ଷା ଟିପ୍ସ୍ / ଭ୍ରମ ଏଡ଼ାନ୍ତୁ
- ଷଷ୍ଠୀ ବିଭକ୍ତି କାରକଶୂନ୍ୟ — କ୍ରିୟା ସହ ସମ୍ବନ୍ଧ ନାହିଁ।
- ସମ୍ବୋଧନ ପଦକୁ କର୍ତ୍ତା ଭାବିବ ନାହିଁ: ‘ସୀତା, ତୁ ପଢ଼’ — କର୍ତ୍ତା ‘ତୁ’।
- କ୍ରିୟା ପୂର୍ବରେ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରି ଉତ୍ତର ଖୋଜ — ପଦର ଚିହ୍ନ ନୁହେଁ, ଅର୍ଥ ଦେଖ।
- ପ୍ରଥମା/ଦ୍ୱିତୀୟା ଏକବଚନରେ ପ୍ରାୟ ଚିହ୍ନ ଥାଏ ନାହିଁ।