ଲିଙ୍ଗ, ବଚନ ଓ ପୁରୁଷ — ବିସ୍ତୃତ ନୋଟ୍ସ୍
ସ୍ରୋତ: ସାରସ୍ୱତ ବ୍ୟାବହାରିକ ଓଡ଼ିଆ ବ୍ୟାକରଣ — ଲିଙ୍ଗ, ବଚନ, ପୁରୁଷ ଅଧ୍ୟାୟ।
ଲିଙ୍ଗ
ଯେଉଁ ପଦରୁ ପୁରୁଷ ବା ସ୍ତ୍ରୀ ଉଭୟଙ୍କୁ ବୁଝାଏ, ତାହା ଉଭୟଲିଙ୍ଗ; ଯେଉଁ ପଦ କୌଣସି ପୁରୁଷ ବା ସ୍ତ୍ରୀ ପ୍ରାଣୀକୁ ବୁଝାଏ ନାହିଁ, ତାହା କ୍ଲୀବ ଲିଙ୍ଗ। ପ୍ରାଣୀର ଜାତି ଓ ପ୍ରକୃତିଗତ ଲିଙ୍ଗ ଅନୁସାରେ ଓଡ଼ିଆରେ ଲିଙ୍ଗ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ।
| ଲିଙ୍ଗ | ଉଦାହରଣ |
|---|
| ପୁଂଲିଙ୍ଗ | ଜଗନ୍ନାଥ, ଗୋପାଳ, ବାପା, ଭାଇ, ମାମୁ, ଯୁବକ, ପୁଅ, ବାଳକ, ଦେବ, ରାଜା, ହରିଶ |
| ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ | ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ସାବିତ୍ରୀ, ବାଳିକା, ଝିଅ, ମା, ମାଉସୀ, ଖୁଡ଼ୀ, ଆଈ, ସିଂହୀ, ମୟୂରୀ, ବାଘୁଣୀ |
| ଉଭୟଲିଙ୍ଗ | ଛୁଆ, ପିଲା, ଶିଶୁ, କୁଆ, କୋଇଲି, ଚଡ଼େଇ, ଛେଳି, ଗୋରୁ, କର୍ମୀ, ଯାତ୍ରୀ, ଲୋକ |
| କ୍ଲୀବ ଲିଙ୍ଗ | ଧାନ, ଚାଉଳ, ମାଟି, ପାଣି, ପବନ, ସୁନା, ରୁପା, ଲୁହା, ତମ୍ବା, ଛତା, ମୋବାଇଲ୍, ବହି, ଖାତା, କଲମ, କୋଇଲା, ଗଛ, ତେଲ |
- ସଂସ୍କୃତରେ ଶବ୍ଦାର୍ଥ ସମାନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଲିଙ୍ଗ ଭିନ୍ନ ହୁଏ; ଓଡ଼ିଆରେ ପ୍ରକୃତିଗତ ଲିଙ୍ଗ ଗ୍ରହଣ। ଯଥା — ‘ଦେହ’ ପୁଂଲିଙ୍ଗ, ‘ତନୁ’ ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ, ‘ଶରୀର’ କ୍ଲୀବ; ‘ଦାର’ ପୁଂଲିଙ୍ଗ, ‘ପତ୍ନୀ’ ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ, ‘କଳତ୍ର’ କ୍ଲୀବ।
- ବିଶେଷ୍ୟର ଲିଙ୍ଗ ଅନୁସାରେ ସର୍ବନାମ ଓ ବିଶେଷଣ ଲିଙ୍ଗ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଯଥା — ଧଳା ହାତୀଟି ଐରାବତ ଅଟେ; କଳା ଗାଈଟି ପଢ଼ିଆରେ ଚରୁଛି।
- ସ୍ୱାଭାବିକ ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ: ଲତା, ଶୋଭା, ଲଜ୍ଜା, କ୍ଷମା, ଦୟା, ଆଶା, ଧରା, କ୍ଷୁଧା, ମୈତ୍ରୀ, ଭକ୍ତି, ନଦୀ, ଗଙ୍ଗା, ସେନା, ରାତ୍ରି, କୀର୍ତ୍ତି, ଲକ୍ଷ୍ମୀ, କାମନା, ପ୍ରାର୍ଥନା, ସାଧନା, ସରସ୍ୱତୀ, କାବେରୀ, ଗୋଦାବରୀ।
ପୁଂଲିଙ୍ଗରୁ ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ ପରିବର୍ତ୍ତନ — ତିନି ନିୟମ
- ପୁଂଲିଙ୍ଗ ଶବ୍ଦରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଯୋଗ କରି।
- ପୁଂଲିଙ୍ଗ ଶବ୍ଦ ପରିବର୍ତ୍ତେ ଭିନ୍ନ ଶବ୍ଦ ବ୍ୟବହାର କରି।
- ଉଭୟ ଲିଙ୍ଗବାଚକ ଶବ୍ଦର ପୂର୍ବରେ ପୁରୁଷ ଓ ସ୍ତ୍ରୀବାଚକ ଶବ୍ଦ ପ୍ରୟୋଗ କରି।
୧. ପ୍ରତ୍ୟୟ ଯୋଗରେ
‘ଆ’ ପ୍ରତ୍ୟୟ
| ପୁଂଲିଙ୍ଗ | ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ |
|---|
| ସଭ୍ୟ | ସଭ୍ୟା |
| ଭଦ୍ର | ଭଦ୍ରା |
| ଶିଷ୍ୟ | ଶିଷ୍ୟା |
| ସୁତ | ସୁତା |
| ଦକ୍ଷ | ଦକ୍ଷା |
| ଶ୍ରେଷ୍ଠ | ଶ୍ରେଷ୍ଠା |
| ଦୁଷ୍ଟ | ଦୁଷ୍ଟା |
| ବୃଦ୍ଧ | ବୃଦ୍ଧା |
| ମୃତ | ମୃତା |
| ପ୍ରଥମ | ପ୍ରଥମା |
| ମଧ୍ୟମ | ମଧ୍ୟମା |
| ଚପଳ | ଚପଳା |
| ସରଳ | ସରଳା |
| ଦୁର୍ବଳ | ଦୁର୍ବଳା |
| ନିପୁଣ | ନିପୁଣା |
| ତନୟ | ତନୟା |
| ବିନୀତ | ବିନୀତା |
| ମଳିନ | ମଳିନା |
| ପଶ୍ଚିମ | ପଶ୍ଚିମା |
| ଦକ୍ଷିଣ | ଦକ୍ଷିଣା |
| ଉତ୍ତର | ଉତ୍ତରା |
| ମହାଶୟ | ମହାଶୟା |
| ସନାଥ | ସନାଥା |
| ପୂର୍ବ | ପୂର୍ବା |
| ବାଳ | ବାଳା |
‘ଇକା’ ପ୍ରତ୍ୟୟ (କ-ପ୍ରତ୍ୟୟାନ୍ତ ଶବ୍ଦରେ ‘ଅ’ କାର ସ୍ଥାନରେ ‘ଇ’ କାର)
| ପୁଂଲିଙ୍ଗ | ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ |
|---|
| ପାଠକ | ପାଠିକା |
| ପାଚକ | ପାଚିକା |
| ଗାୟକ | ଗାୟିକା |
| ନାୟକ | ନାୟିକା |
| ସାଧକ | ସାଧିକା |
| ବାଳକ | ବାଳିକା |
| ଲେଖକ | ଲେଖିକା |
| ସେବକ | ସେବିକା |
‘ଈ’ ପ୍ରତ୍ୟୟ
| ପୁଂଲିଙ୍ଗ | ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ |
|---|
| ଗୋପ | ଗୋପୀ |
| ହଂସ | ହଂସୀ |
| ଦାସ | ଦାସୀ |
| ଦେବ | ଦେବୀ |
| ନଟ | ନଟୀ |
| ସିଂହ | ସିଂହୀ |
| ପୁତ୍ର | ପୁତ୍ରୀ |
| ମୟୂର | ମୟୂରୀ |
| ବ୍ରାହ୍ମଣ | ବ୍ରାହ୍ମଣୀ |
| ଭଲ୍ଲୁକ | ଭଲ୍ଲୁକୀ |
| ମାନବ | ମାନବୀ |
| ମହିଷ | ମହିଷୀ |
| ରାକ୍ଷସ | ରାକ୍ଷସୀ |
| ପିଶାଚ | ପିଶାଚୀ |
| କୁମାର | କୁମାରୀ |
| କିଶୋର | କିଶୋରୀ |
| ଘୋଡ଼ା | ଘୋଡ଼ୀ |
| ବୁଢ଼ା | ବୁଢ଼ୀ |
| ଦାନବ | ଦାନବୀ |
‘ମତୀ / ବତୀ’ (ମାନ୍/ବାନ୍ ଅନ୍ତ ଶବ୍ଦ)
| ପୁଂଲିଙ୍ଗ | ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ |
|---|
| ଶ୍ରୀମାନ୍ | ଶ୍ରୀମତୀ |
| ଭଗବାନ୍ | ଭଗବତୀ |
| ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ | ବୁଦ୍ଧିମତୀ |
| ବିଦ୍ୟାବାନ୍ | ବିଦ୍ୟାବତୀ |
| ଗୁଣବାନ୍ | ଗୁଣବତୀ |
| ସତ୍ୟବାନ୍ | ସତ୍ୟବତୀ |
| ରୂପବାନ୍ | ରୂପବତୀ |
| ଆୟୁଷ୍ମାନ୍ | ଆୟୁଷ୍ମତୀ |
| ପ୍ରେୟାନ୍ | ପ୍ରେୟସୀ |
| ଗରୀୟାନ୍ | ଗରୀୟସୀ |
‘ଇନୀ / ଇଣୀ’ (ଇନ୍ ଅନ୍ତ ଶବ୍ଦ)
| ପୁଂଲିଙ୍ଗ | ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ |
|---|
| ମାନୀ | ମାନିନୀ |
| ଜ୍ଞାନୀ | ଜ୍ଞାନିନୀ |
| ଯଶସ୍ୱୀ | ଯଶସ୍ୱିନୀ |
| ଓଜସ୍ୱୀ | ଓଜସ୍ୱିନୀ |
| ତେଜସ୍ୱୀ | ତେଜସ୍ୱିନୀ |
| ବିଲାସୀ | ବିଲାସିନୀ |
| ତପସ୍ୱୀ | ତପସ୍ୱିନୀ |
| ମାୟାବୀ | ମାୟାବିନୀ |
| ମେଧାବୀ | ମେଧାବିନୀ |
| ପ୍ରିୟବାଦୀ | ପ୍ରିୟବାଦିନୀ |
| କୁଶଳୀ | କୁଶଳିନୀ |
| ଅଭିମାନୀ | ଅଭିମାନିନୀ |
| ଅଧିକାରୀ | ଅଧିକାରିଣୀ |
| ଗର୍ବୀ | ଗର୍ବିଣୀ |
| ବିରହୀ | ବିରହିଣୀ |
| ଅନୁରାଗୀ | ଅନୁରାଗିଣୀ |
‘ଆଣୀ / ଇଆଣୀ’ ପ୍ରତ୍ୟୟ
| ପୁଂଲିଙ୍ଗ | ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ |
|---|
| ସର୍ବ | ସର୍ବାଣୀ |
| ଇନ୍ଦ୍ର | ଇନ୍ଦ୍ରାଣୀ |
| ଶିବ | ଶିବାନୀ |
| ବ୍ରହ୍ମା | ବ୍ରହ୍ମାଣୀ |
| ମାଷ୍ଟର | ମାଷ୍ଟରାଣୀ |
| ଡାକ୍ତର | ଡାକ୍ତରାଣୀ |
| ସାହେବ | ସାହେବାଣୀ |
| ମାଲିକ | ମାଲିକାଣୀ |
| ଠାକୁର | ଠାକୁରାଣୀ |
| ଘାସି | ଘାସିଆଣୀ |
| ହାଡ଼ି | ହାଡ଼ିଆଣୀ |
| ବାୟା | ବାୟାଣୀ |
‘ଉଣୀ’ ପ୍ରତ୍ୟୟ
| ପୁଂଲିଙ୍ଗ | ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ |
|---|
| କନ୍ଧ | କନ୍ଧୁଣୀ |
| କେଉଟ | କେଉଟୁଣୀ |
| ଗଉଡ଼ | ଗଉଡ଼ୁଣୀ |
| ବଙ୍ଗାଳୀ | ବଙ୍ଗାଳୁଣୀ |
| ଅସୁର | ଅସୁରୁଣୀ |
| ବାଘ | ବାଘୁଣୀ |
| ଗଧ | ଗଧୁଣୀ |
| ଚଣ୍ଡାଳ | ଚଣ୍ଡାଳୁଣୀ |
| ଶବର | ଶବରୁଣୀ |
| ସାପ | ସାପୁଣୀ |
| ରଙ୍କ | ରଙ୍କୁଣୀ |
| ନାଗ | ନାଗୁଣୀ |
୨. ଭିନ୍ନ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା
| ପୁଂଲିଙ୍ଗ | ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ |
|---|
| ପିତା | ମାତା |
| ପୁଅ | ଝିଅ |
| ପତି | ପତ୍ନୀ |
| ରାଜା | ରାଣୀ |
| ସାଧୁ | ସାଧ୍ୱୀ |
| ଶ୍ୱଶୁର | ଶାଶୁ |
| ବିଦ୍ୱାନ୍ | ବିଦୁଷୀ |
| ପିତାମହ | ପିତାମହୀ |
| ଭାଇ | ଭଉଣୀ |
| ନବାବ | ବେଗମ |
| ମାମୁ | ମାଇଁ |
| ସ୍ୱାମୀ (ପ୍ରଭୁ) | ସ୍ତ୍ରୀ |
| ଭଗବାନ୍ | ଭଗବତୀ |
୩. ଉଭୟଲିଙ୍ଗ ଶବ୍ଦ ପୂର୍ବରେ ପୁରୁଷ/ସ୍ତ୍ରୀବାଚକ ଶବ୍ଦ
| ପୁଂଲିଙ୍ଗ | ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ |
|---|
| ପୁରୁଷଲୋକ | ସ୍ତ୍ରୀଲୋକ |
| ପୁଅପିଲା | ଝିଅପିଲା |
| ମରଦପିଲା | ମାଇକିନିଆ ପିଲା |
ବଚନ
- ଯେଉଁ ବିଶେଷ୍ୟ ବା ସର୍ବନାମ ପଦରୁ ବସ୍ତୁ ବା ବ୍ୟକ୍ତିର ସଂଖ୍ୟା ଏକ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ, ତାହା ଏକବଚନ; ଏକରୁ ଅଧିକ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ ତାହା ବହୁବଚନ।
- ଏକବଚନ ବୁଝାଇବାକୁ ଶବ୍ଦ ପରେ: ଟା, ଟି, ଟିଏ, ଗୋଟିଏ, ଗୋଟାଏ, ଗୋଟିକ, ଖଣ୍ଡେ, ଖଣ୍ଡିଏ, ଖଣ୍ଡ ଇତ୍ୟାଦି।
- ବହୁବଚନ ବୁଝାଇବାକୁ ଶବ୍ଦ ପରେ: ଏ, ମାନେ, ମାନ, ଗୁଡ଼ିକ, ଗୁଡ଼ା ଇତ୍ୟାଦି — ପିଲେ, ବାଳକେ, ଲୋକେ, ଛାତ୍ରମାନେ, ଫଳଗୁଡ଼ିକ।
- ସମୂହବାଚକ ଶବ୍ଦ (ଶ୍ରେଣୀ, ବର୍ଗ, ବୃନ୍ଦ, ଦଳ, ଯୂଥ, ପଲ, ଗଣ, ରାଶି, ମାଳା, ସମୂହ) ଏକବଚନ ଶବ୍ଦ ପରେ ଲାଗି ବହୁବଚନ ହୁଏ — ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀ, ଛାତ୍ରବୃନ୍ଦ, ପକ୍ଷୀସମୂହ।
- ସଂଖ୍ୟାବାଚକ ବିଶେଷଣ ପରେ ବିଶେଷ୍ୟରେ ବହୁବଚନ ଚିହ୍ନ ଲାଗେ ନାହିଁ — ସପ୍ତସାଗର, ପଞ୍ଚପାଣ୍ଡବ।
- ବ୍ୟକ୍ତିବାଚକ ଶବ୍ଦ ସାଧାରଣତଃ ଏକବଚନରେ — ଶିବ, ଯମୁନା, ହିମାଳୟ; ଏକାଧିକ ବ୍ୟକ୍ତି ଥିଲେ ବହୁବଚନ।
- ବସ୍ତୁବାଚକ (ସୁନା, ରୁପା, ଲୁହା, ପଥର, ଜଳ), ଗୁଣବାଚକ ଓ କ୍ରିୟାବାଚକ (ଦୟା, ଭକ୍ତି, ଭୋଜନ) ପ୍ରାୟ ଏକବଚନରେ।
- ସମ୍ମାନ ପାଇଁ ଏକବଚନ କର୍ତ୍ତା ସହ ବହୁବଚନ କ୍ରିୟା — ବାପା ଖାଉଛନ୍ତି। ଆତ୍ମସମ୍ମାନରେ ‘ମୁଁ’ ବଦଳେ ‘ଆମେ’।
- ‘ଯାକ’ ବ୍ୟାପ୍ତି ଅର୍ଥରେ — ଘର ଯାକ, ଦିନ ଯାକ (ବଚନ ଚିହ୍ନ ନୁହେଁ)।
ପୁରୁଷ
| ପୁରୁଷ | ସର୍ବନାମ | କ୍ରିୟା (ବର୍ତ୍ତମାନ) |
|---|
| ପ୍ରଥମ ପୁରୁଷ (ବକ୍ତା) | ମୁଁ, ଆମେ, ଆମ୍ଭେ, ଆମ୍ଭେମାନେ | ମୁଁ ପଢ଼ୁଛି; ଆମେମାନେ ପଢ଼ୁଛୁ |
| ଦ୍ୱିତୀୟ ପୁରୁଷ (ଶ୍ରୋତା) | ତୁ, ତୁମେ, ତୁମ୍ଭେ, ତୁମ୍ଭେମାନେ, ତୁମେମାନେ | ତୁମେ ପଢ଼ୁଛ; ତୁମେମାନେ ପଢ଼ୁଛ |
| ତୃତୀୟ ପୁରୁଷ (ଯାହା ସମ୍ବନ୍ଧରେ କହାଯାଏ) | ସେ, ସେମାନେ, ଯେ, ଯେଉଁମାନେ, କିଏ, କେଉଁମାନେ, ଇଏ, ଏମାନେ ଓ ସମସ୍ତ ବିଶେଷ୍ୟ | ସେ ପଢ଼ୁଛି; ସେମାନେ ପଢ଼ୁଛନ୍ତି |
- ବାକ୍ୟରେ କ୍ରିୟାପଦ କର୍ତ୍ତାର ପୁରୁଷ ଓ ବଚନ ଅନୁସରଣ କରେ।
- ସମସ୍ତ ବିଭକ୍ତି ଓ ବଚନରେ ସର୍ବନାମର ଯେଉଁ ରୂପ ହୁଏ, ସେହି ପୁରୁଷର — ଯଥା: ମୁଁ, ଆମେମାନେ, ମୋତେ, ଆମମାନଙ୍କ, ମୋଦ୍ୱାରା — ସବୁ ପ୍ରଥମ ପୁରୁଷ।
- ସମ୍ମାନ ଅର୍ଥରେ ‘ତୁମେ’, ‘ତୁମ୍ଭେମାନେ’ ବଦଳରେ ‘ଆପଣ’ ଶବ୍ଦ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ; ତାହାର କ୍ରିୟା ତୃତୀୟ ପୁରୁଷ ଅନୁସାରେ ହୁଏ।
⚡ ପରୀକ୍ଷା ଟିପ୍ସ୍ / ଭ୍ରମ ଏଡ଼ାନ୍ତୁ
- ବଚନ ଚିହ୍ନ: ଟି/ଟା/ଗୋଟିଏ → ଏକ; ମାନେ/ଗୁଡ଼ିକ/ଗଣ/ବୃନ୍ଦ → ବହୁ।
- ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତ୍ୟୟ ମନେ ରଖ: ଆ, ଇକା, ଈ, ମତୀ/ବତୀ, ଇନୀ/ଇଣୀ, ଆଣୀ, ଉଣୀ।
- ଆଦର୍ଶ: ଅ-ଆ ଶବ୍ଦାନ୍ତ ଛାତ୍ର → ଛାତ୍ରୀ; ଶିକ୍ଷକ → ଶିକ୍ଷିକା/ଶିକ୍ଷୟିତ୍ରୀ (ଏକାଧିକ ରୂପ ଥିବା ଶବ୍ଦରୁ ସାବଧାନ)।