ବିଭକ୍ତି — ବିସ୍ତୃତ ନୋଟ୍ସ୍
ସ୍ରୋତ: ସାରସ୍ୱତ ବ୍ୟାବହାରିକ ଓଡ଼ିଆ ବ୍ୟାକରଣ — କ୍ରିୟା ଅଧ୍ୟାୟ
୧. ବିଭକ୍ତି କଣ?
- ଶବ୍ଦ ବା ଧାତୁରେ ଲାଗି ବଚନ ଓ କାରକ ଜଣାଉଥିବା ଚିହ୍ନ = ବିଭକ୍ତି।
- ବିଭକ୍ତି ୭ ପ୍ରକାର: ପ୍ରଥମା, ଦ୍ୱିତୀୟା, ତୃତୀୟା, ଚତୁର୍ଥୀ, ପଞ୍ଚମୀ, ଷଷ୍ଠୀ, ସପ୍ତମୀ।
- ଶବ୍ଦ ବିଭକ୍ତି — ଶବ୍ଦରେ ଲାଗେ (ପିଲା+ଟି)। କ୍ରିୟା ବିଭକ୍ତି — ଧାତୁରେ ଲାଗେ (ହସ୍+ଇଲା)।
- ବିଶେଷ୍ୟର ଆକୃତି ବଦଳେ ନାହିଁ; ସର୍ବନାମର ବଦଳେ (ମୁଁ→ମୋତେ, ମୋର, ମୋଦ୍ୱାରା)।
- ପ୍ରଥମା ଓ ଦ୍ୱିତୀୟା ଏକବଚନରେ ପ୍ରାୟ ଚିହ୍ନ ଉହ୍ୟ ଥାଏ।
୨. ବିଭକ୍ତି ଚିହ୍ନ ଓ ରୂପ (ବାଳକ)
| ବିଭକ୍ତି | ଏକବଚନ | ବହୁବଚନ |
|---|
| ପ୍ରଥମା | ବାଳକ / ବାଳକଟି | ବାଳକମାନେ |
| ଦ୍ୱିତୀୟା | ବାଳକକୁ | ବାଳକମାନଙ୍କୁ |
| ତୃତୀୟା | ବାଳକଦ୍ୱାରା | ବାଳକମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା |
| ଚତୁର୍ଥୀ | ବାଳକକୁ / ବାଳକ ଲାଗି | ବାଳକମାନଙ୍କୁ |
| ପଞ୍ଚମୀ | ବାଳକଠାରୁ | ବାଳକମାନଙ୍କଠାରୁ |
| ଷଷ୍ଠୀ | ବାଳକର | ବାଳକମାନଙ୍କର |
| ସପ୍ତମୀ | ବାଳକଠାରେ | ବାଳକମାନଙ୍କଠାରେ |
୩. ପ୍ରଥମା ବିଭକ୍ତି
| ପ୍ରୟୋଗ | ଉଦାହରଣ |
|---|
| କର୍ତ୍ତୃକାରକ | ଗାୟତ୍ରୀ ଗୀତ ଗାଉଛି |
| କର୍ମବାଚ୍ୟରେ କର୍ମ | ମୋଦ୍ୱାରା ବହି ପଢ଼ାଗଲା |
| ସମ୍ବୋଧନ | ହେ ପ୍ରଭୁ! |
| ପ୍ରଯୋଜକ କର୍ତ୍ତା | ମା’ ପୁଅକୁ ଖୁଆଇଲେ |
| ଅଭିଧେୟମାତ୍ର | ଗାଈ — ପଶୁ |
| ‘ବୋଲି’ ଯୋଗରେ | ରାମ ବୋଲି ଡାକିଲା |
| ସଂଖ୍ୟାବାଚକ ଯୋଗରେ | ତିନିହେଁ ଆସିଲେ; ଚାରୋଟି ଗାଈ |
| ଆଦର/ଅନାଦର — ଟା, ଟି, ଟାଏ; ମାନ୍ୟ — ଏ | ପିଲାଟି, ଆପଣେ |
୪. ଦ୍ୱିତୀୟା ବିଭକ୍ତି
| ପ୍ରୟୋଗ | ଉଦାହରଣ |
|---|
| କର୍ମକାରକ | ରାମ ରାବଣକୁ ବଧ କଲେ |
| ପ୍ରଯୋଜ୍ୟ କର୍ତ୍ତା / ଅକର୍ତ୍ତୃବାଚ୍ୟ | ମା’ ପୁଅକୁ ଭାତ ଖୁଆଇଲେ |
| ବୀପ୍ସା, ବ୍ୟାପ୍ତି | ସାରାରାତି ଜାଗିଲା |
| ‘ଧିକ୍’ ଯୋଗରେ | ଧିକ୍ ତାକୁ |
| ‘ଅନୁସାରେ’ ଅର୍ଥରେ | ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ଅନୁସରି |
| କ୍ରିୟାର ସମକାଳରେ | ମୁଁ ପହଞ୍ଚିବାକୁ ଗାଡ଼ି ଛାଡ଼ିଦେଲା |
| ଅଧିକରଣ ସ୍ଥାନରେ (ସପ୍ତମୀ ବଦଳରେ) | ସଂଧ୍ୟାବେଳକୁ ଆସିବ; ସପ୍ତାହକୁ ବୁଝିବା |
| ସାଦୃଶ୍ୟ ଅର୍ଥରେ | ଏ ଦେଉଳକୁ ଆଉ ଦେଉଳ ଅଛି |
| ଭୟ, ଘୃଣା, ଲାଜ, ଲୁଚିବା ଯୋଗରେ | ନିଧିମାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କୁ ଭୟ କରନ୍ତି; ପୋଲିସ୍କୁ ଲୁଚେ |
୫. ତୃତୀୟା ବିଭକ୍ତି
| ପ୍ରୟୋଗ | ଉଦାହରଣ |
|---|
| କରଣ କାରକ | ଆଖିରେ ଦେଖିଛି; ନୌକାରେ ପାର ହେଲେ |
| କ୍ରିୟା ବିଶେଷଣ | ସୁଖରେ ରହନ୍ତୁ; ବେଗରେ ଚାଲିଲା |
| ମୂଲ୍ୟ | ପାଞ୍ଚଟଙ୍କାରେ ଗୀତା କିଣିଲି |
| ହେତୁ | ଭୋକରେ କାନ୍ଦୁଛି; ରୋଗରେ ଛଟପଟ |
| ଅପବର୍ଗ (କାର୍ଯ୍ୟସମାପ୍ତି) | ତିନି ମାସରେ ଘର ତିଆରି ସରିଲା |
| କର୍ମବାଚ୍ୟ/ଭାବବାଚ୍ୟରେ କର୍ତ୍ତା | ଶିକ୍ଷକଙ୍କଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାକରଣ ପଢ଼ା ହେଲା; ମୟୂର ଦ୍ୱାରା ନାଚ ହୁଏ |
| ପ୍ରଯୋଜ୍ୟ କର୍ତ୍ତା | ପିଅନ ଦ୍ୱାରା ଖାତା ଅଣାଇଲେ |
| ଜାତି, ଗୋତ୍ର, ବର୍ଣ୍ଣ, ରୂପ, ସ୍ୱଭାବ, ପ୍ରକୃତି, ଆକୃତି, ନାମ | ଗୋତ୍ରରେ ଭରଦ୍ୱାଜ; ଆକୃତିରେ ସୁନ୍ଦର |
| ଊଣା, ଅଧିକ, ସାନ, ବଡ଼, ହୀନ, ଶୂନ୍ୟ ଯୋଗରେ | ବୟସରେ ସାନ; ଗୁଣରେ ହୀନ |
| ଅଙ୍ଗବିକାର | ପାଦରେ ଛୋଟା; ଆଖିରେ କଣା |
୬. ଚତୁର୍ଥୀ ବିଭକ୍ତି
| ପ୍ରୟୋଗ | ଉଦାହରଣ |
|---|
| ସମ୍ପ୍ରଦାନ କାରକ | ଯାଚକଙ୍କୁ ଦାନ କଲେ |
| ନିମିତ୍ତ | ପେଟକୁ ଦାନା; ମନ୍ଦିରକୁ ସାହାଯ୍ୟ |
| ନିବାରଣ | ମଶାକୁ ଡିଡିଟି; ଖରାକୁ ଛତା; ନିଆଁକୁ ପାଣି |
| ରୁଚିବା | ମୋତେ ଦହି ରୁଚେ; ଶିଶୁକୁ ମିଠା ଲାଗେ |
| ସମ୍ମାନ | ଗୁରୁଜନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ; ପିତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର |
| ଯୋଗ୍ୟ | ଯେସାକୁ ତେସା |
୭. ପଞ୍ଚମୀ ବିଭକ୍ତି
| ପ୍ରୟୋଗ | ଉଦାହରଣ |
|---|
| ଅପାଦାନ କାରକ | ଚନ୍ଦ୍ରରୁ କିରଣ ଆସୁଛି |
| ହେତୁ | ଅତିବୃଷ୍ଟିରୁ ବନ୍ୟା ହେଉଛି |
| ଉତ୍କର୍ଷ-ଅପକର୍ଷ / ତୁଳନା / ଅପେକ୍ଷା | ଖଣ୍ଡାଠାରୁ ଲେଖନୀ ଶକ୍ତିଶାଳୀ |
| ଆବିର୍ଭାବ ସ୍ଥାନ | ହିମାଳୟରୁ ଗଙ୍ଗା ନିର୍ଗତ |
| ଉପାଦାନ ହେତୁ | ଦହିରୁ ଲହୁଣୀ; ଆଖୁରସରୁ ଗୁଡ଼ |
| ବିରାମ | ପଠନରୁ ବିରତ |
| ଅସମାପିକା କ୍ରିୟା ଲୋପରେ | ଗଛରୁ ଫଳ ପକାଇଲା (ଗଛରେ ଥାଇ) |
| ରକ୍ଷା/ମୁକ୍ତି ଶବ୍ଦ ଯୋଗରେ | ଶତ୍ରୁଠାରୁ ରକ୍ଷା; ପରାଧୀନତାରୁ ମୁକ୍ତ |
| ଭିନ୍ନାର୍ଥକ ଶବ୍ଦ ଯୋଗରେ | ଚିନ୍ତାଧାରାଠାରୁ ଭିନ୍ନ |
| ସୀମା (ଆରମ୍ଭ/ଅବଧି) | ସକାଳୁ ସଂଜ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ; ବୈଶାଖରୁ ଆରମ୍ଭ କରି |
| ପରାଜୟ | ଭାରତଠାରୁ ପରାଜିତ |
| ଦିଗବାଚକ | ଭୁବନେଶ୍ୱରରୁ ଉତ୍ତରକୁ |
| ଦୂର/ନିକଟ (ସାରସ୍ୱତ ମତ) | ଷ୍ଟେସନରୁ ସଚିବାଳୟ ନିକଟ |
| ବିଦ୍ୟାଗ୍ରହଣ | ଦ୍ରୋଣଙ୍କଠାରୁ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟା ଶିଖିଲେ |
| ନିବାରଣାର୍ଥକ କ୍ରିୟା | ପୁଅକୁ ଅସତ୍ପଥରୁ ବାରଣ କର |
୮. ଷଷ୍ଠୀ ବିଭକ୍ତି
| ପ୍ରୟୋଗ | ଉଦାହରଣ |
|---|
| ସମ୍ବନ୍ଧେ | ଚନ୍ଦ୍ରର କିରଣ |
| ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ (ମାନଙ୍କର) | କବିମାନଙ୍କର ମଉଡ଼ମଣି |
| ସହାର୍ଥକ ଶବ୍ଦ ଯୋଗରେ | ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ସହିତ ମିତ୍ରତା |
| ପ୍ରତି, ବିନା, ନିକଟ, ଦୂର, ତୁଲ୍ୟାର୍ଥକ ଯୋଗରେ | ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୟା; ଶିବଙ୍କ ତୁଲ୍ୟ |
| ଯୋଗ୍ୟାର୍ଥେ | ଖାଇବାର, ପଢ଼ିବାର |
| କର୍ମବାଚ୍ୟ/ଭାବବାଚ୍ୟରେ କର୍ତ୍ତା ସ୍ଥାନରେ | ଛାତ୍ରଟିର ପାଠପଢ଼ା ସରିନାହିଁ; ଶିଶୁର ଶୁଆ ହୋଇଛି |
୯. ସପ୍ତମୀ ବିଭକ୍ତି
| ପ୍ରୟୋଗ | ଉଦାହରଣ |
|---|
| ଅଧିକରଣେ | ଆମେରିକାରେ ବାସ; ଆଶ୍ୱିନମାସରେ ପୂଜା |
| ନିର୍ଦ୍ଧାରଣେ | କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ଭିତରେ ରାଜପୁତ ବୀର |
| ଭାବେ ସପ୍ତମୀ | ବର୍ଷା ଆଗମନରେ ଚାଷୀ ଆନନ୍ଦିତ |
| ବୀପ୍ସା (ପୁନରୁକ୍ତି) | ଘରେ ଘରେ; ଗାଁରେ ଗାଁରେ |
| ନିପୁଣାଦି ଶବ୍ଦ ଯୋଗରେ | ନିପୁଣ, ପ୍ରବୀଣ, ପଣ୍ଡିତ, କୁଶଳ, ଦକ୍ଷ, ସାଧୁ, ପଟୁ, ଧୁରନ୍ଧର, ପାରିବାର, ବିଶାରଦ + ରେ |
| ପାରସ୍ପରିକ ସାଦୃଶ୍ୟ-ଅସାଦୃଶ୍ୟ | ଭାଇରେ ଭାଇରେ; ବାପରେ ପୁଅରେ |
⚡ ପରୀକ୍ଷା ଟିପ୍ସ୍ / ଭ୍ରମ ଏଡ଼ାନ୍ତୁ
- ଷଷ୍ଠୀ କାରକ ନୁହେଁ। ସମ୍ବନ୍ଧ ଅର୍ଥ ଦିଏ।
- ‘ରେ’ ଚିହ୍ନ ତୃତୀୟା (କରଣ/ହେତୁ/ମୂଲ୍ୟ/ଅପବର୍ଗ) ଓ ସପ୍ତମୀ (ସ୍ଥାନ/କାଳ) ଦୁଇଟିରେ ଆସେ — ଅର୍ଥ ଦେଖି ସ୍ଥିର କର।
- ‘ରୁ/ଠାରୁ’ — ପଞ୍ଚମୀ। ‘କୁ/ଙ୍କୁ’ — ଦ୍ୱିତୀୟା ବା ଚତୁର୍ଥୀ (ଦାନ/ନିମିତ୍ତ/ନିବାରଣ/ରୁଚି/ସମ୍ମାନ ହେଲେ ଚତୁର୍ଥୀ)।
- ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ଅର୍ଥରେ ଷଷ୍ଠୀ (କବିମାନଙ୍କର) ଓ ସପ୍ତମୀ (କବିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ) ଦୁହେଁ ଆସେ — ଚିହ୍ନ ଦେଖ।
- ‘ବିନା’, ‘ସହିତ’, ‘ନିକଟ’, ‘ଦୂର’ ଯୋଗରେ ବ୍ୟାକରଣ ବହିମାନଙ୍କରେ ମତଭେଦ ଅଛି; ଏହି ବ୍ୟାକରଣ-ପୁସ୍ତକ ଭେଦ ପରୀକ୍ଷାରେ ପ୍ରାୟ ପଚରାଯାଏ ନାହିଁ।