କ୍ରିୟା ବିଶେଷଣ ଓ କ୍ରିୟାଜ ବିଶେଷଣ — ବିସ୍ତୃତ ନୋଟ୍ସ୍
ସ୍ରୋତ: ସାରସ୍ୱତ ବ୍ୟାବହାରିକ ଓଡ଼ିଆ ବ୍ୟାକରଣ — କ୍ରିୟା ଅଧ୍ୟାୟ
୧. କ୍ରିୟା ବିଶେଷଣ
- ଯେଉଁ ପଦ କ୍ରିୟାପଦର ଗୁଣ ବା ଅବସ୍ଥା ପ୍ରକାଶ କରେ, ତାହା କ୍ରିୟା ବିଶେଷଣ।
- କ୍ରିୟାପଦ ପୂର୍ବରେ ‘କିପରି’ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ ଯେଉଁ ଉତ୍ତର ମିଳେ, ତାହା କ୍ରିୟା ବିଶେଷଣ।
- ଉଦାହରଣ: ରୋଗୀଟି ଆସ୍ତେଆସ୍ତେ ଯାଉଛି। ନିଆଁ ହୁତୁହୁତୁ ଜଳୁଛି। ସମୁଦ୍ର ସୁନ୍ଦର ଦିଶୁଛି।
- କ୍ରିୟା ବିଶେଷଣ → କ୍ରିୟାପଦକୁ ବିଶେଷିତ କରେ; ବିଶେଷଣ → ବିଶେଷ୍ୟ/ସର୍ବନାମକୁ।
୨. ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ କ୍ରିୟା ବିଶେଷଣର ବ୍ୟବହାର (୯ ପ୍ରକାର)
| # | ପ୍ରକାର | ଶବ୍ଦ ଉଦାହରଣ | ବାକ୍ୟ ଉଦାହରଣ |
|---|
| 1 | ବିଶେଷ୍ୟ ପଦରେ ତୃତୀୟା ବିଭକ୍ତି (ରେ) ଯୋଗ | ଖୁସିରେ · ସନ୍ଧ୍ୟାରେ · ଦୁଃଖରେ · ସୁଖରେ · ବେଗରେ · ଆନନ୍ଦରେ · ଶାନ୍ତିରେ · ଭୟରେ · ଆଗ୍ରହରେ · ଉତ୍ସାହରେ | ପିଲାଟି ଖୁସିରେ ଖେଳୁଛି। ଭାଇ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ଫେରିଲେ। |
| 2 | ବିଶେଷଣ ପଦରେ ତୃତୀୟା ବିଭକ୍ତି (ରେ) ଯୋଗ | ସହଜରେ · ଜୋରରେ · ଧୀରେ · ନିର୍ଭୟରେ · ଭଲରେ · ଅକ୍ଲେଶରେ · ଅନାୟାସରେ | କମଳା କାମଟି ସହଜରେ କଲା। ପବନ ଜୋରରେ ବହୁଛି। |
| 3 | ‘ପୂର୍ବକ / ସହିତ / ସହକାରେ’ ଯୋଗ | ଦୟାପୂର୍ବକ · ଧୈର୍ଯ୍ୟସହକାରେ · ପ୍ରଣାମପୂର୍ବକ · ଦୁଃଖର ସହିତ · ଯତ୍ନପୂର୍ବକ · ନମ୍ରତାର ସହିତ · ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ବକ · ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ · ମନୋଯୋଗ ସହକାରେ · ବିନୟର ସହିତ | ଆପଣ ଦୟାପୂର୍ବକ ଶୁଣନ୍ତୁ। ଧୈର୍ଯ୍ୟସହକାରେ ବସନ୍ତୁ। |
| 4 | ‘ଭାବେ / ଭାବରେ’ ଯୋଗ | ବିଶଦ ଭାବରେ · ପ୍ରାଞ୍ଜଳ ଭାବରେ · ସୁସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ · ନିରାଡମ୍ବର ଭାବରେ · ସରଳ ଭାବରେ · ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ · ଗମ୍ଭୀର ଭାବରେ · ଶାନ୍ତ ଭାବରେ · ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭାବେ | ବିଶଦ ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲେ। ସୁସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ବୁଝାଇଲେ। |
| 5 | ଶବ୍ଦର ଦ୍ୱିରୁକ୍ତି (ଦୁଇଥର ବ୍ୟବହାର) | ଆସ୍ତେଆସ୍ତେ · ହୁତୁହୁତୁ · ଟୋପାଟୋପା · ତରତର · ମନ୍ଦମନ୍ଦ · ଝରଝର · ବିନ୍ଦୁବିନ୍ଦୁ · ଧୀରେଧୀରେ · ଟିକିଟିକି | ପାଣି ଟୋପାଟୋପା ପଡ଼ୁଛି। ତ୍ରିନାଥ ତରତର ହେଉଛି। |
| 6 | ଅବିକଳ ବିଶେଷଣ ପଦ | ଖୁବ୍ · ଦ୍ରୁତ · ଚଞ୍ଚଳ · ତୁରନ୍ତ · ଶୀଘ୍ର | ତପନ ଖୁବ୍ ଖାଏ। ଅଶ୍ୱ ଦ୍ରୁତ ଧାଉଁଛି। |
| 7 | ଅବ୍ୟୟ ପଦ | ଘୁଘୁ · ସହସା · ବାରମ୍ବାର · ହଠାତ୍ | ସମୁଦ୍ର ଘୁଘୁ ଗର୍ଜୁଛି। ସହସା ଝଡ଼ ଆସିଲା। |
| 8 | ଅସମାପିକା କ୍ରିୟାର ଦ୍ୱିରୁକ୍ତି | ଚାଲୁଚାଲୁ · ହସିହସି · କାନ୍ଦିକାନ୍ଦି · ଥରିଥରି · ଦେଖୁଦେଖୁ · ବସୁବସୁ · ଖାଇଖାଇ · ଗାଇଗାଇ | ଚାନ୍ଦିନୀ ଚାଲୁଚାଲୁ ପଡ଼ିଗଲା। ଶିକ୍ଷକ ହସିହସି ପଢ଼ାଇଲେ। |
| 9 | ବିଶେଷ୍ୟ + ଅସମାପିକା କ୍ରିୟା | ଦୟାକରି · ଧୈର୍ଯ୍ୟଧରି · ପଢ଼ାସାରି · ମନଦେଇ · ଧ୍ୟାନଦେଇ · ଆଗ୍ରହକରି · ଶ୍ରମକରି | ଦୟାକରି ଶୁଣନ୍ତୁ। ଧୈର୍ଯ୍ୟଧରି ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତୁ। |
୩. କ୍ରିୟାଜ ବିଶେଷଣ (କୃଦନ୍ତ ବିଶେଷଣ)
- ଧାତୁରେ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଲାଗି ଗଠିତ ପଦ = କୃଦନ୍ତ ପଦ। ଯଥା — ଫଲ୍ + ଅନ୍ତି = ଫଳନ୍ତି; ଉଡ଼୍ + ଅନ୍ତା = ଉଡ଼ନ୍ତା; ଦେ + ଲା = ଦେଲା।
- କୃଦନ୍ତ ପଦ ବିଶେଷ୍ୟ, ବିଶେଷଣ ଓ କ୍ରିୟା ରୂପେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।
- କୃଦନ୍ତ ପଦ ବିଶେଷଣର କାମ କଲେ = କୃଦନ୍ତ ବିଶେଷଣ / କ୍ରିୟାଜ ବିଶେଷଣ / କ୍ରିୟାଜାତ ବିଶେଷଣ।
- କ୍ରିୟାଜ ବିଶେଷଣ ବିଶେଷ୍ୟ ପଦର ବିଶେଷତ୍ୱ ପ୍ରକାଶ କରେ ଓ ବିଶେଷ୍ୟ ପୂର୍ବରୁ ବସେ।
- ବିଶେଷ୍ୟ ପରେ ବ୍ୟବହୃତ ହେଲେ = କ୍ରିୟାଜ ବିଶେଷଣାତ୍ମକ କ୍ରିୟା। ଗଠନ ସମାନ; ପାର୍ଥକ୍ୟ ବ୍ୟବହାରରେ।
- ମୂଳରୁ ଦେଖିଲେ କ୍ରିୟାଜ ବିଶେଷଣ ଧାତୁରୁ ଗଠିତ, ତେଣୁ ଏହା କୃଦନ୍ତ ପଦ; କ୍ରିୟା ବିଶେଷଣ ସେପରି ନୁହେଁ।
୪. କାଳ ଅନୁସାରେ କ୍ରିୟାଜ ବିଶେଷଣର ପ୍ରତ୍ୟୟ
| କାଳ | ପ୍ରତ୍ୟୟ | ଉଦାହରଣ |
|---|
| ବର୍ତ୍ତମାନ କାଳ | ଅନ୍ତା | ଜଳନ୍ତା · ଫୁଟନ୍ତା · ଉଡ଼ନ୍ତା · ପୂରନ୍ତା · ଚଳନ୍ତା · ଜୀଅନ୍ତା |
| ବର୍ତ୍ତମାନ କାଳ | ଉଆ | ଡରୁଆ · ଲଢୁଆ |
| ଅତୀତ କାଳ | ଆ | ପିନ୍ଧା · ରନ୍ଧା · ସିଝା · ପଚା · ଫୁଟା · ପଢ଼ା |
| ଅତୀତ କାଳ | ଇଲା | ହଜିଲା · ଶୋଇଲା · ଗଢ଼ିଲା · ଗର୍ଜିଲା · ଖାଇଲା |
| ଅତୀତ କାଳ | ଲା | ଗଲା · କଲା · ଦେଲା · ମଲା |
| ଅତୀତ କାଳ | ଉଥିଲା | ଯାଉଥିଲା · କାନ୍ଦୁଥିଲା · ଉଡ଼ୁଥିଲା · କରୁଥିଲା · କହୁଥିଲା |
| ଅତୀତ କାଳ | ଇଥିଲା | ପଢ଼ିଥିଲା · ଶୋଇଥିଲା · ଶୁଣିଥିଲା · ଦେଖିଥିଲା · କରିଥିଲା |
| ଭବିଷ୍ୟତ କାଳ | ଇବା | ହସିବା · କହିବା · ପଢ଼ିବା · ପିଇବା · ଖାଇବା · ଗାଇବା · ଲେଖିବା |
| ଭବିଷ୍ୟତ କାଳ | ଉଥିବା | କହୁଥିବା · ଚରୁଥିବା · ଶୋଉଥିବା · ଧାଉଁଥିବା · ଖେଳୁଥିବା · ପଢ଼ୁଥିବା |
| ଭବିଷ୍ୟତ କାଳ | ଇଥିବା | ମରିଥିବା · ହଜିଥିବା · ଦେଇଥିବା · ଶୁଣିଥିବା · କରିଥିବା |
ଉଦାହରଣ ବାକ୍ୟ
| ବାକ୍ୟ | କ୍ରିୟାଜ ବିଶେଷଣ |
|---|
| ଡକ୍ଟର ହରେକୃଷ୍ଣ ମହତାବ ଜଣେ ଲଢୁଆ ମଣିଷ ଥିଲେ। | ଲଢୁଆ |
| ଜଳନ୍ତା ନିଆଁରେ କୁଟା ପକାଅ। | ଜଳନ୍ତା |
| ପଢ଼ିବା ବହିପତ୍ର ସଜାଇ ରଖ। | ପଢ଼ିବା |
| ବୁଢ଼ାଟି ଚଳନ୍ତା ଗାଡ଼ିରୁ ପଡ଼ିଗଲା। | ଚଳନ୍ତା |
| ଦେଲା ଜିନିଷକୁ ଫେରାଇ ନିଅ। | ଦେଲା |
| ମୁଁ ଜୀଅନ୍ତା ମାଛ କିଣିଛି। | ଜୀଅନ୍ତା |
| ଲୋକଟି ଫୁଟନ୍ତା ପାଣିରେ ବୁଡ଼ାଇଲା। | ଫୁଟନ୍ତା |
| ପରେଶ ଉଡ଼ନ୍ତା ପକ୍ଷୀକୁ ଦେଖିଲା। | ଉଡ଼ନ୍ତା |
| ସବୁଦିନ ପିନ୍ଧା ଲୁଗା ଧୁଅ। | ପିନ୍ଧା |
| ରନ୍ଧା ଖାଦ୍ୟକୁ ଘୋଡ଼ାଇ ରଖ। | ରନ୍ଧା |
| ମା ସିଝା ଆଳୁ ଦେଲେ। | ସିଝା |
| କେବେ ପଚା ଫଳ ଖାଅ। | ପଚା |
| ଫୁଟା ହାଣ୍ଡିରୁ ପାଣି ଗଳୁଛି। | ଫୁଟା |
| ହଜିଲା ଜିନିଷ ସହଜରେ ମିଳେ। | ହଜିଲା |
| ସକାଳେ ଶୋଇଲା ଲୋକକୁ ଉଠାଅ। | ଶୋଇଲା |
| ଗଢ଼ିଲା ମୂର୍ତ୍ତିଟି ହଠାତ୍ ଭାଙ୍ଗିଗଲା। | ଗଢ଼ିଲା |
| ଗଲା କଥା ପାଇଁ କାନ୍ଦ। | ଗଲା |
| କଲା କର୍ମର ଫଳ ଭୋଗିବାକୁ। | କଲା |
| ଦେଲା ଲୋକକୁ ପ୍ରଶଂସା କର। | ଦେଲା |
| ଏବେ ମଲା ମଣିଷ ବଞ୍ଚେ। | ମଲା |
| ଯାଉଥିଲା ପିଲାକୁ କାହିଁକି ଡାକିଲ। | ଯାଉଥିଲା |
| କାନ୍ଦୁଥିଲା ଛୁଆଟି ଏବେ ଶୋଇଗଲାଣି। | କାନ୍ଦୁଥିଲା |
| ପବନରେ ଉଡ଼ୁଥିଲା ପତାକା ଖସିଗଲା। | ଉଡ଼ୁଥିଲା |
| ତୁମେ ପଢ଼ିଥିଲା ବହିଟି ପଢ଼ିଛି। | ପଢ଼ିଥିଲା |
| ଶୋଇଥିଲା ଲୋକକୁ ପୋଲିସ୍ ଧରିନେଲା। | ଶୋଇଥିଲା |
| ମୋର ଶୁଣିଥିଲା କଥା ମନେ। | ଶୁଣିଥିଲା |
| ହସିବା ଲୋକ ବେଶୀଦିନ ବଞ୍ଚେ। | ହସିବା |
| ଦେଶ ହିତରେ ମରିଥିବା ମଣିଷ। | ମରିଥିବା |
| ମହାତ୍ମାମାନେ କହୁଥିବା କଥାକୁ ପାଳନ କରନ୍ତି। | କହୁଥିବା |
| ଧାଉଁଥିବା ପିଲାଟି ବାଟରେ ବୁଦ୍ଧିଆ। | ଧାଉଁଥିବା |
| ମୁଁ ଦେଇଥିବା ବଚନକୁ ପାଳନ କରିବି। | ଦେଇଥିବା |
୫. କ୍ରିୟା ବିଶେଷଣ ଓ କ୍ରିୟାଜ ବିଶେଷଣର ପାର୍ଥକ୍ୟ
| ବିଷୟ | କ୍ରିୟା ବିଶେଷଣ | କ୍ରିୟାଜ ବିଶେଷଣ |
|---|
| କଣକୁ ବିଶେଷିତ କରେ | କ୍ରିୟାପଦକୁ | ବିଶେଷ୍ୟ ପଦକୁ |
| ବସେ | କ୍ରିୟାପଦ ପୂର୍ବରୁ | ବିଶେଷ୍ୟ ପୂର୍ବରୁ |
| ଗଠନ | ବିଭକ୍ତି, ଦ୍ୱିରୁକ୍ତି, ଅବ୍ୟୟ ଆଦି | ଧାତୁ + ପ୍ରତ୍ୟୟ (କୃଦନ୍ତ) |
| ଉଦାହରଣ | ଧୀରେ, ତରତର, ଦୟାକରି | ଜଳନ୍ତା, ମଲା, ଦେଇଥିବା |
⚡ ପରୀକ୍ଷା ଟିପ୍ସ୍ / ଭ୍ରମ ଏଡ଼ାନ୍ତୁ
- ‘କିପରି’ ପଚାର — ଉତ୍ତର ମିଳିଲେ କ୍ରିୟା ବିଶେଷଣ; ବିଶେଷ୍ୟ ପୂର୍ବରେ ଥିବା ଧାତୁଜ ପଦ ମିଳିଲେ କ୍ରିୟାଜ ବିଶେଷଣ।
- ମିଞ୍ଜିମିଞ୍ଜି, ହଠାତ୍ — ସାଲୱିନ୍ ମତରେ ଅବ୍ୟୟ ପଦଦ୍ୱାରା ଗଠିତ କ୍ରିୟା ବିଶେଷଣ।
- କାନ୍ଦିକାନ୍ଦି, ହସିହସି, ଚାଲୁଚାଲୁ — ଅସମାପିକା କ୍ରିୟାର ଦ୍ୱିରୁକ୍ତି।
- ଦୟାକରି, ଧୈର୍ଯ୍ୟଧରି — ବିଶେଷ୍ୟ + ଅସମାପିକା କ୍ରିୟା।
- ଧୀରେ, ସହଜରେ, ଜୋରରେ — ବିଶେଷଣ + ରେ; ଖୁସିରେ, ଦୁଃଖରେ, ସୁଖରେ — ବିଶେଷ୍ୟ + ରେ।