ବିଶେଷଣ — ବିସ୍ତୃତ ନୋଟ୍ସ୍
ସ୍ରୋତ: ସାରସ୍ୱତ ବ୍ୟାବହାରିକ ଓଡ଼ିଆ ବ୍ୟାକରଣ — ବିଶେଷ୍ୟ, ସର୍ବନାମ, ବିଶେଷଣ ଅଧ୍ୟାୟ।
- ଯେଉଁ ପଦ ଅନ୍ୟ ପଦର ଗୁଣ, ଅବସ୍ଥା, ସଂଖ୍ୟା, ପରିମାଣ ଓ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟତା ପ୍ରକାଶ କରେ ତାହା ବିଶେଷଣ।
- ନାମ ବିଶେଷଣ — ବିଶେଷ୍ୟ ଓ ସର୍ବନାମକୁ ବିଶେଷିତ କରେ (ବିଶେଷ୍ୟର ବିଶେଷଣ, ସର୍ବନାମର ବିଶେଷଣ, ସଂଖ୍ୟାବାଚକ, ପୂରଣବାଚକ)।
- ଭାବ ବିଶେଷଣ — କ୍ରିୟାକୁ ବିଶେଷିତ କରୁଥିବା ବିଶେଷଣ; ବିଶେଷଣ, ଅବ୍ୟୟ ଓ ବାକ୍ୟକୁ ବିଶେଷିତ କରୁଥିବା ବିଶେଷଣ ମଧ୍ୟ ଭାବ ବିଶେଷଣ।
ପ୍ରକାର ଓ ଉଦାହରଣ
| # | ପ୍ରକାର | ଉଦାହରଣ |
|---|
| ୧ | ଗୁଣବାଚକ | ମହତ୍ ଜନ · ନୀଳ ନୟନ · ମଧୁର ବଚନ · ରକ୍ତ ମନ୍ଦାର · ପଣ୍ଡିତ ଲୋକ · ଦୟାଳୁ ରାଜା · ବିକାଶଶୀଳ ରାଷ୍ଟ୍ର · ଜନପ୍ରିୟ ନେତା · ମିଥ୍ୟାବାଦୀ ମଣିଷ · ଭୋକିଲା ଭିକାରି |
| ୨ | ଅବସ୍ଥାବାଚକ | ଦୁର୍ବଳ ଶରୀର · ଅସୁସ୍ଥ ମନ · ଭଙ୍ଗା ଦେଉଳ · କୋହଲା ପାଗ · ମେଘୁଆ ଆକାଶ · ବେଗବତୀ ନଦୀ · କାଦୁଆ ରାସ୍ତା · ଶୁଖିଲା ଜମି · ଦରିଦ୍ର ସୁଦାମା · ପାଚିଲା ଆମ୍ବ · ପାଣିଆ ଡାଲି · ଚଟକା ମାଛ · ସଜ ପରିବା |
| ୩ | ସଂଖ୍ୟାବାଚକ | ବାର ମାସ · ଶହେ ସତଚାଳିଶ ବିଧାୟକ · ସହସ୍ର ଦେବାଳୟ · ଅଗଣିତ ତାରକା · ଅସଂଖ୍ୟ ଭାବନା · ଦଶ ଜଣ ଛାତ୍ର · ତିନି ଭାଇ · ସାତ ସମୁଦ୍ର |
| ୪ | ପରିମାଣବାଚକ | କମ୍ କଥା · ବେଶି କାମ · ବହୁତ ଲୋକ · ଅଳପ ଧନ · ଅମାପ ଶକ୍ତି · ପ୍ରଚୁର ଅର୍ଥ · ସାମାନ୍ୟ ଆୟ |
| ୫ | ପୂରଣବାଚକ | ପ୍ରଥମ, ଦ୍ୱିତୀୟ, ତୃତୀୟ ସ୍କନ୍ଧ, ଚତୁର୍ଥ ଧାଡ଼ି, ପଞ୍ଚମ ପାଣ୍ଡବ |
| ୬ | ବିଶେଷଣର ବିଶେଷଣ | ପରମ ଧାର୍ମିକ, ଅତି ମନୋହର, ଅଧିକ ଗରମ, ଅତ୍ୟନ୍ତ କଟୁ, ନିହାତି ଦୁଷ୍ଟ, ନିପଟ ମଫସଲିଆ |
| ୭ | କ୍ରିୟାବିଶେଷଣ | ଧୀରେ ଚାଲିଛି, ହୁହୁହୁ ଜଳୁଛି, ଜୋରରେ କାନ୍ଦୁଛି, ମନ୍ଦମନ୍ଦ ବହୁଛି, ଚଞ୍ଚଳ ଦୌଡ଼ିପାରେ |
| ୮ | କ୍ରିୟାବିଶେଷଣର ବିଶେଷଣ | ଅତି ବେଗରେ ଦୌଡ଼ୁଛି, ଖୁବ୍ ଜୋରରେ ବହୁଛି |
| ୯ | କ୍ରିୟାଜ ବିଶେଷଣ | ଚଳନ୍ତା ଗାଡ଼ି, ଉଡ଼ନ୍ତା ଚଡ଼େଇ, ଜଳନ୍ତା ନିଆଁ, ବହନ୍ତା ନଈ, ଜୀଅନ୍ତା ମାଛ, ଫୁଟନ୍ତା ଫୁଲ, ବଢ଼ନ୍ତା ଶିଶୁ |
| ୧୦ | ସାର୍ବନାମିକ ବିଶେଷଣ (ସର୍ବନାମ ବିଶେଷଣ) | ଏହି ଦେଶ, କେଉଁ କଲମ, ଏପରି ଘଟଣା, ସେପରି ଲୋକ, ଯେମିତି କାମ ସେମିତି ଫଳ |
| ୧୧ | ସର୍ବନାମର ବିଶେଷଣ | ସେ ଧାର୍ମିକ, ତୁମେ ପରୋପକାରୀ, ମୁଁ ନିର୍ଭୀକ, ଆପଣମାନେ ଦେଶପ୍ରେମୀ |
| ୧୨ | ଅବ୍ୟୟର ବିଶେଷଣ | ଠିକ୍ ଯେମିତି, ଅବିକଳ ତା ବାପ ପରି |
| ୧୩ | ବାକ୍ୟର ବିଶେଷଣ | ନିଶ୍ଚୟ, ସତେ, ଅବଶ୍ୟ |
| ୧୪ | ତୁଳନାତ୍ମକ | ମଧୁରତର/ମଧୁରତମ, ଗରୀୟାନ୍/ଗରିଷ୍ଠ |
| ୧୫ | ବିଧେୟ ବିଶେଷଣ | ବିଶେଷ୍ୟ ପରେ ବସେ — ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଧାର୍ମିକ ଥିଲେ |
- ଗୁଣବାଚକ ଓ ଅବସ୍ଥାବାଚକ ମଧ୍ୟରେ କେତେକ ଶବ୍ଦ (ଅନ୍ଧାର, ହତାଶ, କଠିନ, ମୁକ୍ତ, ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସ୍ୱାଧୀନ, ନୂଆ, ଉତ୍ସାହୀ) ସନ୍ଦେହ ସୃଷ୍ଟି କରେ — ଏଥିପାଇଁ ପରୀକ୍ଷାରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଉଦାହରଣ ଆସେ।
ପୂରଣବାଚକ ବିଶେଷଣ (ସଂଖ୍ୟା → କ୍ରମ)
| ସଂଖ୍ୟା | ପୂରଣବାଚକ |
|---|
| ୧ | ପ୍ରଥମ |
| ୨ | ଦ୍ୱିତୀୟ |
| ୩ | ତୃତୀୟ |
| ୪ | ଚତୁର୍ଥ |
| ୫ | ପଞ୍ଚମ |
| ୬ | ଷଷ୍ଠ |
| ୭ | ସପ୍ତମ |
| ୮ | ଅଷ୍ଟମ |
| ୯ | ନବମ |
| ୧୦ | ଦଶମ |
| ୧୧ | ଏକାଦଶ |
| ୧୨ | ଦ୍ୱାଦଶ |
| ୧୩ | ତ୍ରୟୋଦଶ |
| ୧୪ | ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ |
| ୧୫ | ପଞ୍ଚଦଶ |
| ୧୬ | ଷୋଡ଼ଶ |
| ୧୭ | ସପ୍ତଦଶ |
| ୧୮ | ଅଷ୍ଟାଦଶ |
| ୧୯ | ଊନବିଂଶ |
| ୨୦ | ବିଂଶ |
| ୨୧ | ଏକବିଂଶ |
| ୨୨ | ଦ୍ୱାବିଂଶ |
| ୨୩ | ତ୍ରୟୋବିଂଶ |
| ୨୪ | ଚତୁର୍ବିଂଶ |
| ୨୫ | ପଞ୍ଚବିଂଶ |
| ୨୬ | ଷଡ଼ବିଂଶ |
| ୨୭ | ସପ୍ତବିଂଶ |
| ୨୮ | ଅଷ୍ଟାବିଂଶ |
| ୨୯ | ଊନତ୍ରିଂଶ |
| ୩୦ | ତ୍ରିଂଶ |
| ୪୦ | ଚତ୍ୱାରିଂଶ |
| ୫୦ | ପଞ୍ଚାଶତମ |
| ୬୦ | ଷଷ୍ଠିତମ |
| ୭୦ | ସପ୍ତତିତମ |
| ୮୦ | ଅଶୀତିତମ |
| ୯୦ | ନବତିତମ |
| ୧୦୦ | ଶତତମ |
| ୧୦୦୦ | ସହସ୍ରତମ |
| ୧୦୦୦୦୦ | ଲକ୍ଷତମ |
| ୧୦୦୦୦୦୦୦ | କୋଟିତମ |
ତୁଳନାତ୍ମକ ବିଶେଷଣ — ‘ତର’/‘ତମ’
| ମୂଳ | ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ (ତର) | ଅନେକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ (ତମ) |
|---|
| ମଧୁର | ମଧୁରତର | ମଧୁରତମ |
| ସୁନ୍ଦର | ସୁନ୍ଦରତର | ସୁନ୍ଦରତମ |
| ଚତୁର | ଚତୁରତର | ଚତୁରତମ |
| ନିକଟ | ନିକଟତର | ନିକଟତମ |
| ବୃହତ୍ | ବୃହତ୍ତର | ବୃହତ୍ତମ |
| ମହତ୍ | ମହତ୍ତର | ମହତ୍ତମ |
| ପ୍ରାଚୀନ | ପ୍ରାଚୀନତର | ପ୍ରାଚୀନତମ |
| ସାମାନ୍ୟ | ସାମାନ୍ୟତର | ସାମାନ୍ୟତମ |
| ବଳବତ୍ | ବଳବତ୍ତର | ବଳବତ୍ତମ |
| ଗୁରୁ | ଗୁରୁତର | ଗୁରୁତମ |
| ଲଘୁ | ଲଘୁତର | ଲଘୁତମ |
| କ୍ଷିପ୍ର | କ୍ଷିପ୍ରତର | କ୍ଷିପ୍ରତମ |
| ଦୀର୍ଘ | ଦୀର୍ଘତର | ଦୀର୍ଘତମ |
| ଉଚ୍ଚ | ଉଚ୍ଚତର | ଉଚ୍ଚତମ |
| ନିକୃଷ୍ଟ | ନିକୃଷ୍ଟତର | ନିକୃଷ୍ଟତମ |
| ଦୃଢ଼ | ଦୃଢ଼ତର | ଦୃଢ଼ତମ |
| ପ୍ରିୟ | ପ୍ରିୟତର | ପ୍ରିୟତମ |
‘ଇୟସ୍’ (ଈୟାନ୍) ଓ ‘ଇଷ୍ଠ’ ପ୍ରତ୍ୟୟ
| ମୂଳ | ଇୟସ୍ ପ୍ରତ୍ୟୟଯୁକ୍ତ | ଇଷ୍ଠ ପ୍ରତ୍ୟୟଯୁକ୍ତ |
|---|
| ଗୁରୁ | ଗରୀୟାନ୍ | ଗରିଷ୍ଠ |
| ଲଘୁ | ଲଘୀୟାନ୍ | ଲଘିଷ୍ଠ |
| ବର | ବରୀୟାନ୍ | ବରିଷ୍ଠ |
| ମହତ୍ | ମହୀୟାନ୍ | ମହିଷ୍ଠ |
| ବଳବାନ୍ | ବଳୀୟାନ୍ | ବଳିଷ୍ଠ |
| ଦର୍ପୀ | ଦର୍ପୀୟାନ୍ | ଦର୍ପିଷ୍ଠ |
| ଦୃଢ଼ | ଦ୍ରଢ଼ୀୟାନ୍ | ଦ୍ରଢ଼ିଷ୍ଠ |
ବିଶେଷ୍ୟ ଓ ବିଶେଷଣ — ପରସ୍ପର ବ୍ୟବହାର
- ବିଶେଷ୍ୟ ବିଶେଷଣ ରୂପେ — ଟିଣ ଘର, ଶରତ ଋତୁ, ସୁନା ହାର, ଇଟା ଦେଉଳ, ମାଟି ହାଣ୍ଡି, ହେମ ହରିଣୀ; ଷଷ୍ଠୀ ବିଭକ୍ତିଯୁକ୍ତ — ଗଳାର ମାଳି, ସାଗରର ଜଳ।
- ବିଶେଷଣ ବିଶେଷ୍ୟ ରୂପେ — ‘ଧନୀ ପରି ଗରିବର ମଧ୍ୟ ହୃଦୟ ଅଛି’, ‘ବିଦ୍ୱାନ୍ମାନେ ସବୁଠାରେ ସମ୍ମାନ ପାଆନ୍ତି’।
⚡ ପରୀକ୍ଷା ଟିପ୍ସ୍ / ଭ୍ରମ ଏଡ଼ାନ୍ତୁ
- ବିଶେଷ୍ୟର ପରେ ବସିଲେ ବିଧେୟ ବିଶେଷଣ; ବିଶେଷ୍ୟ ପୂର୍ବରେ ବସିଲେ ସାଧାରଣ ବିଶେଷଣ।
- ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ ତୁଳନା — ‘ତର’; ଅନେକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ — ‘ତମ’।
- କ୍ରିୟାକୁ ବିଶେଷିତ କଲେ କ୍ରିୟାବିଶେଷଣ (ଭାବ ବିଶେଷଣ), ବିଶେଷ୍ୟକୁ କଲେ ନାମ ବିଶେଷଣ।